Hiểu về tiền tệ Fiat: Cách hoạt động của tiền tệ hiện đại

Khi bạn quẹt thẻ tín dụng hoặc đưa tiền mặt để mua cà phê, bạn đang sử dụng tiền tệ fiat mà không suy nghĩ nhiều. Tuy nhiên, ít người hiểu rằng số tiền trong ví hoặc tài khoản ngân hàng của bạn không được hỗ trợ bởi vàng, bạc hoặc bất kỳ hàng hóa vật chất nào—nó tồn tại chủ yếu vì chính phủ tuyên bố như vậy. Khái niệm tiền tệ fiat đã hình thành nền kinh tế toàn cầu hiện đại hơn một thế kỷ, thay thế các hệ thống dựa trên hàng hóa đã tồn tại hàng thế kỷ. Hiểu cách hoạt động của tiền tệ fiat là điều cần thiết để nắm bắt kinh tế đương đại, các rủi ro của lạm phát và lý do tại sao Bitcoin đã nổi lên như một phương án thay thế.

Thuật ngữ “fiat” bắt nguồn từ tiếng Latin, nghĩa là “theo sắc lệnh” hoặc “hãy làm như vậy”, phản ánh bản chất cơ bản của tiền tệ như một lệnh của chính phủ chứ không phải là một kho chứa giá trị hữu hình. Các loại tiền tệ chính ngày nay—đô la Mỹ (USD), euro (EUR), bảng Anh (GBP), và nhân dân tệ Trung Quốc (CNY)—đều là ví dụ của tiền tệ fiat.

Nguồn gốc của Tiền tệ Fiat

Lịch sử của tiền tệ fiat không phải là phát minh gần đây, mặc dù nó chỉ trở thành tiêu chuẩn toàn cầu vào cuối thế kỷ 20. Tiền giấy lần đầu xuất hiện vào thế kỷ 7 tại Trung Quốc dưới triều đại Đường (618-907), khi các thương nhân phát hành giấy biên nhận cho các nhà bán buôn để tránh phải vận chuyển đồng xu đồng nặng cho các giao dịch thương mại lớn. Đến thế kỷ 10, nhà Đường Trung Quốc chính thức phát hành Jiaozi, một trong những dạng tiền giấy tiêu chuẩn sớm nhất, và sau đó triều đại Nguyên đã biến tiền giấy thành phương tiện trao đổi chủ đạo—một thực hành được nhà thám hiểm Marco Polo ghi nhận trong chuyến đi của ông.

Vào thế kỷ 17 tại New France (Canada thuộc Pháp), tiền tệ fiat xuất hiện do nhu cầu cấp thiết. Khi đồng tiền Pháp trở nên khan hiếm, chính quyền địa phương cần trả lương cho binh lính mà không có đủ tiền kim loại. Các lá bài chơi được chuyển đổi thành tiền giấy, tượng trưng cho vàng và bạc, và các thương nhân sẵn sàng chấp nhận chúng. Thú vị là, khi lạm phát nhanh do Chiến tranh Bảy Năm, các lá bài này mất gần như toàn bộ giá trị—một hiện tượng mà các nhà sử học ngày nay gọi là sự kiện siêu lạm phát đầu tiên, xảy ra hàng thập kỷ trước khi tiền tệ fiat chính thức tồn tại.

Cách mạng Pháp đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng khác. Đối mặt với nguy cơ vỡ nợ, Quốc hội lập hiến phát hành “assignats”—tiền giấy được hỗ trợ bởi tài sản của nhà thờ và hoàng gia bị tịch thu. Ban đầu thành công, assignats được tuyên bố là tiền hợp pháp vào năm 1790. Tuy nhiên, việc phát hành liên tục cộng với chiến tranh và hỗn loạn chính trị đã khiến tiền này siêu lạm phát vào năm 1793, mất gần như toàn bộ giá trị. Napoleon, chứng kiến thảm họa này, đã từ chối thực hiện thêm hệ thống tiền tệ fiat nào nữa tại Pháp.

Chuyển đổi từ tiền dựa trên hàng hóa sang tiền fiat hiện đại đã diễn ra nhanh hơn trong Thế chiến I. Để tài trợ cho chiến tranh, chính phủ Anh phát hành trái phiếu chiến tranh—gần như các khoản vay từ công chúng—nhưng số lượng đăng ký chỉ đạt một phần ba mục tiêu, buộc phải tạo ra tiền “không được hỗ trợ”. Các quốc gia khác cũng theo sau. Hệ thống tiền tệ Bretton Woods năm 1944 đã cố gắng ổn định quá trình này, thiết lập đô la Mỹ (USD) làm đồng tiền dự trữ toàn cầu và liên kết các đồng tiền chính khác với đô la qua tỷ giá cố định. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới được thành lập để thúc đẩy hợp tác tài chính quốc tế.

Thời điểm then chốt của hệ thống này đến vào năm 1971 khi Tổng thống Mỹ Richard Nixon tuyên bố “sốc Nixon”—hủy bỏ khả năng chuyển đổi trực tiếp của đô la Mỹ sang vàng. Động thái này chấm dứt hệ thống Bretton Woods và đánh dấu sự chuyển đổi rõ ràng từ tiền dựa trên hàng hóa sang tiền fiat thuần túy. Hệ thống tỷ giá hối đoái thả nổi sau đó cho phép các đồng tiền dao động tự do dựa trên cung cầu, mang lại sự linh hoạt và không chắc chắn cho hệ thống tiền tệ toàn cầu.

Cách hoạt động của Hệ thống Tiền tệ Fiat

Khác với tiền dựa trên hàng hóa, vốn có giá trị nội tại (vàng, bạc, thực phẩm, thậm chí là thuốc lá), tiền tệ fiat không có giá trị nội tại. Thay vào đó, giá trị của nó hoàn toàn dựa trên ba yếu tố liên kết chặt chẽ: tuyên bố của chính phủ, pháp lý, và niềm tin của công chúng.

Tuyên bố của Chính phủ và Thẩm quyền Pháp lý: Chính phủ tuyên bố tiền tệ fiat là tiền tệ chính thức của quốc gia, và các tổ chức tài chính bắt buộc phải tích hợp nó vào hệ thống thanh toán của họ. Tình trạng pháp lý này có nghĩa là ngân hàng và thương nhân phải chấp nhận tiền tệ trong các giao dịch, nợ và thuế. Scotland là một ngoại lệ đáng chú ý, vẫn giữ quyền phát hành tiền ngân hàng riêng biệt với Ngân hàng Anh.

Niềm tin là Nền tảng của Giá trị: Sức mua của tiền tệ fiat dựa trên niềm tin tập thể—kỳ vọng rằng tiền có thể trao đổi lấy hàng hóa và dịch vụ ngày hôm nay và sẽ giữ được sức mua trong tương lai. Nếu công chúng mất niềm tin vào sự ổn định tiền tệ của chính phủ, giá trị của tiền có thể sụp đổ bất kể tình trạng pháp lý của nó. Sự dễ bị tổn thương này phân biệt tiền tệ fiat với các loại tiền dựa trên hàng hóa, nơi tài sản cơ sở vẫn giữ giá trị nội tại.

Kiểm soát của Ngân hàng Trung ương và Quản lý Cung tiền: Ngân hàng trung ương đóng vai trò là người bảo vệ hệ thống tiền tệ fiat, kiểm soát cung tiền và điều chỉnh dựa trên điều kiện kinh tế và mục tiêu chính sách. Bằng cách quản lý việc tạo ra tiền cơ sở, ngân hàng trung ương cố gắng duy trì ổn định giá cả và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Họ sử dụng các công cụ—điều chỉnh lãi suất, thay đổi điều kiện cho vay, và trực tiếp tạo ra tiền mới khi cần thiết—để ảnh hưởng đến giá trị và lưu thông của tiền tệ fiat. Các ngân hàng thương mại tạo ra tiền thứ hai bằng cách phát hành tiền gửi ngân hàng từ một phần nhỏ số tiền gửi nhận được, gọi là ngân hàng dự trữ phân số.

Cơ chế Tạo tiền

Các ngân hàng trung ương và chính phủ sử dụng nhiều cơ chế để tạo ra tiền tệ fiat mới và mở rộng cung tiền.

Ngân hàng Dự trữ Phân số: Nền tảng của việc tạo tiền hiện đại, hệ thống này yêu cầu các ngân hàng thương mại duy trì một phần nhỏ tiền gửi làm dự trữ. Nếu yêu cầu dự trữ là 10%, ngân hàng có thể cho vay 90% số tiền gửi. Khi khoản vay đó trở thành tiền gửi tại ngân hàng khác, ngân hàng thứ hai giữ lại 10% và cho vay 81%, tạo ra tiền mới qua từng vòng lặp. Quá trình nhân này mở rộng đáng kể cung tiền dựa trên khoản tiền gửi ban đầu.

Giao dịch Thị trường Mở: Cục Dự trữ Liên bang (Fed) và các ngân hàng trung ương khác mua trái phiếu chính phủ và chứng khoán từ các tổ chức tài chính, thanh toán bằng cách ghi có tài khoản của người bán bằng tiền mới tạo ra. Việc này trực tiếp bơm tiền mới vào nền kinh tế, làm tăng tổng cung tiền.

Nới lỏng Quantitative (Quantitative Easing - QE): Bắt đầu từ năm 2008, QE hoạt động tương tự như giao dịch thị trường mở nhưng quy mô lớn hơn nhiều và có các mục tiêu vĩ mô cụ thể. Trong các cuộc khủng hoảng kinh tế hoặc khi lãi suất đã ở mức thấp, ngân hàng trung ương tạo ra tiền điện tử để mua trái phiếu chính phủ và các tài sản tài chính khác, làm tràn ngập nền kinh tế bằng thanh khoản.

Chi tiêu Trực tiếp của Chính phủ: Chính phủ có thể bơm tiền fiat trực tiếp vào lưu thông bằng cách chi tiêu cho cơ sở hạ tầng, dự án công cộng, và các chương trình xã hội. Cách tiếp cận này kết hợp kích thích tài khóa và tiền tệ, mặc dù thường thúc đẩy lạm phát nhanh hơn so với tăng trưởng kinh tế tương ứng.

Các đặc điểm chính của Tiền tệ Fiat

Ba đặc điểm định nghĩa phân biệt tiền tệ fiat với các hệ thống tiền tệ khác:

Không có Giá trị Nội tại: Khác với vàng hoặc bạc, tiền tệ fiat không có giá trị vật chất nội tại. Nó không thể tiêu thụ, mặc, hoặc chuyển đổi thành hàng hóa—nó chỉ tồn tại như một yêu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ trong tương lai.

Do Chính phủ Phát hành và Kiểm soát: Tiền tệ fiat được thiết lập bởi sắc lệnh của chính phủ và vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của chính phủ hoặc ngân hàng trung ương. Thẩm quyền tập trung này mang lại sự linh hoạt trong chính sách tiền tệ nhưng cũng tập trung rủi ro hệ thống.

Phụ thuộc vào Niềm tin và Sự Tin cậy: Toàn bộ hệ thống tiền tệ fiat dựa trên niềm tin của người tham gia rằng tiền sẽ duy trì ổn định và được chấp nhận. Bất kỳ sự suy giảm đáng kể nào của niềm tin này đều có thể gây ra khủng hoảng tiền tệ, rút vốn khỏi thị trường, và siêu lạm phát.

Đánh giá Tiền tệ Fiat: Ưu điểm và Hạn chế

Lý do chọn Tiền tệ Fiat: Tiền fiat mang lại những lợi thế thực sự so với hệ thống dựa trên hàng hóa. Nó rất dễ mang theo—chuyển tiền fiat kỹ thuật số qua biên giới là tức thì, trong khi vận chuyển vàng đòi hỏi các két an toàn và bảo hiểm. Tiền fiat có thể chia nhỏ dễ dàng, không mất đi tiện ích. Trong các giao dịch hàng ngày—mua thực phẩm, thanh toán hóa đơn, kinh doanh—tiền fiat vượt trội về sự tiện lợi và tốc độ. Chính phủ có thể linh hoạt trong chính sách tiền tệ, giúp họ phản ứng với suy thoái bằng cách giảm lãi suất và mở rộng cung tiền, kích thích hoạt động kinh tế. Không cần duy trì kho dự trữ vàng khổng lồ, giúp giải phóng nguồn lực cho các ưu tiên khác.

Các rủi ro của Tiền tệ Fiat: Tuy nhiên, hệ thống tiền tệ fiat mang theo nhiều điểm yếu. Theo thiết kế, chúng dễ bị lạm phát khi chính phủ và ngân hàng trung ương mở rộng cung tiền mà không có sự gia tăng tương ứng của hàng hóa và dịch vụ. Giá trị của các đơn vị tiền tệ luôn giảm, ngay cả khi giá cả có vẻ ổn định. Thiếu giá trị nội tại khiến tiền fiat dễ bị khủng hoảng niềm tin—trong thời kỳ bất ổn chính trị hoặc kinh tế, người dân có thể mất niềm tin vào chính phủ phát hành và chuyển sang các tài sản thay thế. Kiểm soát tập trung tạo ra rủi ro đạo đức; các nhà điều hành tiền tệ có thể thao túng cung tiền vì mục đích chính trị, dẫn đến phân bổ sai nguồn lực và bong bóng tài sản đầu cơ.

Siêu lạm phát—khi giá tăng 50% trong một tháng—là hình thái tồi tệ nhất. Dù hiếm (chỉ xảy ra 65 lần trong lịch sử theo nghiên cứu của Hanke-Krus), siêu lạm phát đã tàn phá các nền kinh tế và xã hội. Đức Weimar trong thập niên 1920, Zimbabwe trong thập niên 2000, và Venezuela gần đây đều trải qua hiện tượng này, dẫn đến mất hoàn toàn khả năng mua hàng và bất ổn xã hội.

Tiền tệ Fiat trong Nền kinh tế Toàn cầu

Các ngân hàng trung ương đóng vai trò là kiến trúc sư và người quản lý hệ thống tiền tệ fiat toàn cầu. Họ điều chỉnh cung tiền, đặt lãi suất, giám sát các ngân hàng thương mại, và là người cho vay cuối cùng trong các cuộc khủng hoảng tài chính. Tuy nhiên, khả năng thao túng lãi suất và cung tiền của họ tạo ra ảnh hưởng sâu rộng đến cá nhân và doanh nghiệp, làm cho việc lập kế hoạch dài hạn trở nên khó khăn.

Thương mại Quốc tế và Tỷ giá Hối đoái: Tiền tệ fiat, đặc biệt là đô la Mỹ, chi phối thương mại quốc tế. Tỷ giá hối đoái—giá trị của một đồng tiền so với đồng tiền khác—biến động dựa trên lãi suất, kỳ vọng lạm phát, điều kiện kinh tế, và tâm lý thị trường. Những biến động này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh xuất khẩu của một quốc gia và cán cân thương mại. Đồng tiền mạnh lên khiến hàng xuất khẩu đắt hơn đối với người nước ngoài, giảm doanh số, trong khi đồng yếu thu hút người mua nước ngoài nhưng làm hàng nhập khẩu đắt đỏ trong nước.

Nguy cơ Khủng hoảng Kinh tế: Hệ thống tiền tệ fiat vốn dễ bị tổn thương bởi các cuộc khủng hoảng kinh tế bắt nguồn từ việc tạo ra quá nhiều tiền, quản lý tài chính kém, hoặc mất cân đối tài chính. Để chống suy thoái, ngân hàng trung ương giảm lãi suất và bơm thanh khoản vào hệ thống. Mặc dù các biện pháp này có thể thúc đẩy hoạt động kinh tế, chúng cũng khuyến khích đầu cơ, bong bóng tài sản, và mở rộng không bền vững. Khi các bong bóng vỡ, chúng gây ra suy thoái và đôi khi là khủng hoảng trầm trọng. Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 là ví dụ điển hình của cơ chế này, buộc các ngân hàng trung ương phải thực hiện các chương trình nới lỏng định lượng chưa từng có.

Thách thức của Tiền tệ Fiat trong Thời đại Số

Khi đời sống kinh tế ngày càng chuyển sang trực tuyến, hệ thống tiền tệ fiat đối mặt với các điểm yếu mới. Tiền tệ fiat kỹ thuật số dựa trên hạ tầng an ninh mạng dễ bị tấn công, rò rỉ dữ liệu, và gian lận. Hacker tấn công các cơ sở dữ liệu chính phủ hoặc nền tảng tài chính đe dọa tính toàn vẹn của hệ thống tiền tệ fiat kỹ thuật số và niềm tin của công chúng vào chúng.

Các mối lo ngại về quyền riêng tư càng làm tăng các rủi ro này. Giao dịch trực tuyến bằng tiền fiat để lại dấu vết kỹ thuật số, cho phép giám sát hành vi tài chính và lạm dụng dữ liệu cá nhân. Trí tuệ nhân tạo và giao dịch thuật toán tạo ra độ phức tạp mới, với các bot có khả năng thao túng thị trường hoặc thực hiện gian lận.

Cơ bản hơn, hệ thống tiền tệ fiat tập trung cần các trung gian—ngân hàng, nhà xử lý thanh toán, chính quyền—phê duyệt và xác nhận các giao dịch. Quá trình ủy quyền nhiều lớp này có thể mất nhiều ngày hoặc tuần để hoàn tất, trong khi chi phí kiểm soát vẫn còn khó khăn. Sự kém hiệu quả của hệ thống tiền tệ fiat mâu thuẫn với yêu cầu của thời đại số, nơi mong đợi các giao dịch tức thì, minh bạch, chi phí thấp.

Ngoài Tiền tệ Fiat: Lựa chọn Bitcoin

Bitcoin ra đời năm 2009 như một phản ứng công nghệ đối với những hạn chế hệ thống của tiền tệ fiat. Sử dụng mã hóa SHA-256 và cơ chế đồng thuận proof-of-work phi tập trung, Bitcoin tạo ra một sổ cái không thể thay đổi, chống giả mạo các giao dịch. Khác với tiền fiat, Bitcoin có tính khan hiếm cố định—chỉ có 21 triệu bitcoin sẽ tồn tại mãi mãi—làm cho nó về cơ bản không thể bị lạm phát và trở thành một kho lưu trữ giá trị hiệu quả.

Bitcoin có thể lập trình, chống kiểm duyệt, và không thể bị tịch thu bởi các chính quyền trung ương. Nó cho phép thanh toán gần như tức thì (thường trong vòng 10-30 phút) mà không cần trung gian đáng tin cậy. Những đặc tính này kết hợp để tạo ra một phương tiện trao đổi phù hợp đặc biệt với kỷ nguyên kỹ thuật số, đồng thời thể hiện các đặc tính khan hiếm của vàng và khả năng chia nhỏ của tiền fiat.

Trong những năm tới, tiền fiat và Bitcoin có thể cùng tồn tại, với quá trình chuyển đổi giống như các bước chuyển đổi trước đây từ hàng hóa sang tiền fiat—một quá trình thích nghi theo thế hệ. Nhiều người sẽ tiếp tục chi tiêu tiền fiat trong khi tích trữ Bitcoin như một kho lưu trữ giá trị. Sự phân chia này sẽ còn kéo dài cho đến khi giá trị của Bitcoin vượt xa các đồng tiền quốc gia, lúc đó các thương nhân có thể ngày càng từ chối tiền fiat kém chất lượng để ưu tiên các phương tiện kỹ thuật số vượt trội.

Các Câu hỏi Thường gặp

Tiền tệ fiat khác gì so với tiền hàng hóa?
Tiền fiat lấy giá trị từ sắc lệnh của chính phủ và niềm tin của công chúng, trong khi tiền hàng hóa có giá trị nội tại dựa trên giá trị của vật chất (vàng, bạc, v.v.).

Các loại tiền nào không phải là tiền fiat?
Hiện tại, tất cả các loại tiền do chính phủ phát hành đều là tiền fiat. El Salvador là trường hợp duy nhất, áp dụng hệ thống song song của Bitcoin và đô la Mỹ.

Các yếu tố nào ảnh hưởng đến giá trị của tiền fiat?
Mất niềm tin của công chúng vào chính phủ phát hành, in tiền không kiểm soát, chính sách tiền tệ không bền vững, và bất ổn chính trị đều làm giảm giá trị của tiền fiat.

Ngân hàng trung ương điều chỉnh giá trị tiền fiat như thế nào?
Thông qua điều chỉnh lãi suất, giao dịch thị trường mở (mua bán chứng khoán chính phủ), thay đổi yêu cầu dự trữ đối với ngân hàng, và kiểm soát vốn để quản lý dòng tiền và biến động tỷ giá.