Suy nghĩ sâu sắc về sự sụt giảm mạnh của OP

Tiêu đề gốc: [Vấn đề] Không có bữa trưa miễn phí: Những suy ngẫm về Arbitrum và Optimism

Tác giả gốc: Four Pillars

Biên dịch: Ken, ChainCatcher

Tóm tắt chính

Base công bố sẽ chuyển đổi từ OP stack của Optimism sang kiến trúc độc quyền thống nhất, gây chấn động mạnh thị trường, làm giảm mạnh giá $OP.

Optimism hoàn toàn mã nguồn mở theo giấy phép MIT, và áp dụng mô hình chia sẻ lợi nhuận cho các chuỗi tham gia “siêu chuỗi”. Arbitrum sử dụng mô hình “mã nguồn cộng đồng”, yêu cầu các chuỗi xây dựng dựa trên Orbit nếu thanh toán ngoài hệ sinh thái Arbitrum phải đóng góp 10% doanh thu giao thức.

Cuộc tranh luận về thương mại hóa mã nguồn mở trong hạ tầng blockchain là phần mở rộng của các vấn đề đã nhiều lần xuất hiện trong lĩnh vực phần mềm truyền thống (như Linux, MySQL, MongoDB, WordPress, v.v.). Tuy nhiên, việc giới thiệu token như một biến số đã thêm một tầng động thái lợi ích giữa các bên liên quan.

Thật khó để khẳng định bên nào hoàn toàn đúng. Điều quan trọng là phải tỉnh thức hiểu rõ các cân nhắc trong từng mô hình, và cùng nhau suy nghĩ về tính bền vững lâu dài của hạ tầng Layer 2 trong hệ sinh thái.

1. Việc rời bỏ của Base và vết rạn của siêu chuỗi

Vào ngày 18 tháng 2, Coinbase công bố rằng mạng Layer 2 Ethereum của họ, Base, sẽ ngưng phụ thuộc vào OP stack của Optimism, chuyển sang kiến trúc độc quyền thống nhất. Ý tưởng chính là tích hợp các thành phần then chốt, bao gồm cả sequencer, vào một kho lưu trữ duy nhất, đồng thời giảm phụ thuộc vào các bên ngoài như Optimism, Flashbots và Paradigm. Đội ngũ kỹ thuật của Base cho biết, sự chuyển đổi này sẽ nâng tần suất hard fork từ 3 lên 6 lần mỗi năm, giúp tăng tốc độ nâng cấp.

Phản ứng thị trường nhanh chóng: $OP giảm hơn 20% trong 24 giờ. Xét đến việc hệ sinh thái siêu chuỗi của Optimism vừa mới tuyên bố độc lập, điều này không gây ngạc nhiên.

Nguồn: @sgoldfed

Cùng thời điểm, Steven Goldfeder, đồng sáng lập và CEO của Offchain Labs, đăng bài trên nền tảng X, nhắc nhở mọi người rằng vài năm trước, nhóm của ông đã chọn một con đường khác biệt. Quan điểm chính của ông là, mặc dù đang đối mặt với áp lực phát hành mã nguồn mở hoàn toàn cho Arbitrum, nhóm vẫn kiên trì theo mô hình “mã nguồn cộng đồng” của họ.

Trong mô hình này, mã nguồn là công khai, nhưng bất kỳ chuỗi nào xây dựng dựa trên Orbit đều phải đóng góp một phần cố định doanh thu của giao thức vào tổ chức tự trị phi tập trung của Arbitrum. Goldfeder cảnh báo sắc bén: “Nếu một stack cho phép lấy lợi ích mà không đóng góp, cuối cùng sẽ dẫn đến tình trạng như vậy.”

Việc Base rời đi không chỉ đơn thuần là một chuyển đổi kỹ thuật. Sự kiện này đưa ra một vấn đề cốt lõi: hạ tầng blockchain nên dựa trên cấu trúc kinh tế nào? Bài viết sẽ xem xét các khung kinh tế mà Optimism và Arbitrum đang áp dụng, phân tích sự khác biệt của chúng, và thảo luận về hướng đi tương lai của ngành.

2. Hai mô hình

Cách Optimism và Arbitrum xử lý phần mềm hoàn toàn khác biệt. Cả hai đều là các dự án dẫn đầu trong lĩnh vực mở rộng quy mô Ethereum Layer 2, nhưng có sự khác biệt rõ rệt trong cách thực hiện tính bền vững kinh tế của hệ sinh thái.

2.1 Optimism: Mở và hiệu ứng mạng

OP stack của Optimism hoàn toàn mã nguồn mở theo giấy phép MIT. Ai cũng có thể lấy mã, tự do chỉnh sửa và xây dựng chuỗi Layer 2 của riêng mình. Không có phí bản quyền, cũng không bắt buộc chia sẻ lợi nhuận.

Chỉ khi một chuỗi tham gia vào “siêu chuỗi” chính thức của Optimism, mới bắt đầu chia sẻ lợi nhuận. Các thành viên phải đóng góp 2.5% doanh thu chuỗi hoặc 15% doanh thu ròng (chi phí gas của mạng lớp 1 trừ đi) của chuỗi, theo mức cao hơn. Đổi lại, họ nhận được quyền quản trị chung của siêu chuỗi, an ninh chia sẻ, khả năng tương tác và tài nguyên thương hiệu.

Clogic đằng sau cách làm này rất đơn giản. Nếu vô số chuỗi Layer 2 xây dựng trên OP stack, chúng sẽ hình thành một mạng lưới tương tác, qua đó hiệu ứng mạng giúp giá trị của token OP và toàn bộ hệ sinh thái Optimism tăng lên. Thực tế, chiến lược này đã đạt được thành công rõ rệt. Các dự án lớn như Coinbase Base, Sony Soneium, Worldcoin World Chain, Uniswap Unichain đều dùng OP stack.

Lý do các doanh nghiệp lớn ưa chuộng OP stack không chỉ vì mô hình mở. Ngoài độ tự do do giấy phép MIT cung cấp, kiến trúc mô-đun của OP stack là lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Nhờ khả năng thay thế độc lập các tầng thực thi, đồng thuận và dữ liệu khả dụng, các dự án như Mantle, Celo có thể tích hợp các module chứng minh không gian như OP Succinct và tùy biến tự do. Đối với chủ quyền doanh nghiệp, khả năng lấy mã nguồn và thay thế các thành phần nội bộ mà không cần phép là cực kỳ hấp dẫn.

Tuy nhiên, mô hình này cũng có điểm yếu rõ rệt: cửa vào thấp thì cửa ra cũng thấp. Các chuỗi dùng OP stack có nghĩa vụ kinh tế hạn chế với hệ sinh thái Optimism, và lợi nhuận càng cao, vận hành độc lập càng hợp lý về mặt kinh tế. Việc Base rời đi chính là ví dụ điển hình của động thái này.

2.2 Arbitrum: Hợp tác bắt buộc

Arbitrum áp dụng cách tiếp cận phức tạp hơn. Các chuỗi L3 xây dựng dựa trên Arbitrum Orbit và thanh toán trên Arbitrum One hoặc Nova không có nghĩa vụ chia sẻ lợi nhuận. Tuy nhiên, theo kế hoạch mở rộng của Arbitrum, các chuỗi thanh toán ngoài Arbitrum One hoặc Nova (dù là Layer 2 hay Layer 3) đều phải đóng góp 10% doanh thu ròng của giao thức vào hệ thống. Trong đó, 8% vào kho dự trữ của tổ chức tự trị phi tập trung Arbitrum, 2% vào Hiệp hội nhà phát triển Arbitrum.

Nói cách khác, các chuỗi nằm trong hệ sinh thái Arbitrum có quyền tự do, còn các chuỗi sử dụng công nghệ Arbitrum và triển khai ngoài hệ sinh thái phải đóng góp. Đây là cấu trúc hai tầng.

Trong giai đoạn đầu, xây dựng các L2 thanh toán trực tiếp trên Ethereum cần sự phê duyệt của tổ chức tự trị Arbitrum qua bỏ phiếu. Khi kế hoạch mở rộng Arbitrum ra mắt vào tháng 1 năm 2024, quy trình này chuyển sang dạng tự phục vụ. Tuy nhiên, quy trình “cho phép” ban đầu và việc khuyến khích L3 có thể trở thành rào cản đối với các doanh nghiệp lớn muốn có chủ quyền L2. Đối với các công ty muốn kết nối trực tiếp với Ethereum, cấu trúc L3 dựa trên Arbitrum One mang lại rủi ro về quản trị và phụ thuộc kỹ thuật.

Goldfeder cố tình gọi mô hình này là “mã nguồn cộng đồng”. Nó định vị là con đường thứ ba giữa mã nguồn mở truyền thống và giấy phép độc quyền. Mã nguồn được giữ minh bạch, nhưng việc sử dụng thương mại ngoài hệ sinh thái Arbitrum phải đóng góp.

Ưu điểm của mô hình này là điều phối lợi ích kinh tế của các bên tham gia hệ sinh thái. Các chuỗi thanh toán ngoài hệ sinh thái có chi phí thoái lui rõ ràng, đảm bảo dòng thu nhập bền vững. Theo báo cáo, tổ chức tự trị của Arbitrum đã tích lũy khoảng 20.000 ETH doanh thu, và Robinhood gần đây tuyên bố sẽ xây dựng chuỗi L2 của riêng mình trên Orbit, cho thấy tiềm năng của mô hình này trong việc thu hút các tổ chức lớn. Testnet của Robinhood đã ghi nhận 4 triệu giao dịch trong tuần đầu, chứng tỏ công nghệ của Arbitrum đã trưởng thành và khả năng tùy biến phù hợp với khách hàng tổ chức.

2.3 Đánh giá các mô hình

Hai mô hình tối ưu cho các giá trị khác nhau. Mô hình của Optimism qua giấy phép MIT mở không điều kiện, kiến trúc mô-đun và bằng chứng minh của Base đã tối đa hóa tốc độ tiếp cận doanh nghiệp ban đầu. Một môi trường không cần phép, mã nguồn mở, có thể thay thế tự do, đã có các ví dụ thành công rõ ràng, giúp các nhà ra quyết định dễ dàng hơn.

Trong khi đó, mô hình của Arbitrum nhấn mạnh tính bền vững lâu dài của hệ sinh thái. Ngoài công nghệ xuất sắc, cơ chế điều phối kinh tế của nó yêu cầu người dùng bên ngoài đóng góp doanh thu, đảm bảo nguồn tài chính ổn định cho duy trì hạ tầng. Tốc độ tiếp cận ban đầu có thể chậm hơn, nhưng đối với các dự án xây dựng dựa trên các tính năng đặc thù của Arbitrum (như Arbitrum Stylus), chi phí thoái lui có thể khá cao.

Dẫu vậy, sự khác biệt giữa hai mô hình không quá cực đoan như thường mô tả. Arbitrum cũng cung cấp giấy phép miễn phí và không cần phép trong hệ sinh thái của mình, Optimism cũng yêu cầu chia sẻ lợi nhuận cho thành viên siêu chuỗi. Cả hai đều nằm trên quang phổ “hoàn toàn mở” và “hoàn toàn bắt buộc”, khác nhau về mức độ và phạm vi, chứ không phải bản chất.

Cuối cùng, sự khác biệt này là sự đánh đổi kinh điển giữa tốc độ tăng trưởng và tính bền vững của hệ sinh thái blockchain.

3. Bài học từ lịch sử mã nguồn mở

Mâu thuẫn này không chỉ riêng blockchain. Các mô hình thương mại hóa phần mềm mã nguồn mở trong nhiều thập kỷ qua cũng đã trải qua các tranh luận tương tự.

3.1 Linux và Red Hat

Linux là dự án mã nguồn mở thành công nhất trong lịch sử. Kernel Linux hoàn toàn mở theo GPL, đã thâm nhập vào hầu hết các lĩnh vực tính toán: máy chủ, đám mây, nhúng, Android, v.v. Tuy nhiên, doanh nghiệp thành công nhất dựa trên hệ sinh thái này là Red Hat, không kiếm lợi từ mã nguồn. Thay vào đó, họ kiếm lợi từ dịch vụ dựa trên mã nguồn: hỗ trợ kỹ thuật, vá lỗi an ninh, đảm bảo ổn định. Năm 2019, IBM mua lại Red Hat với giá 34 tỷ USD. Mã nguồn miễn phí, nhưng dịch vụ vận hành chuyên nghiệp thì tính phí. Logic này rất giống với OP Enterprise của Optimism mới đây.

3.2 MySQL và MongoDB

MySQL áp dụng mô hình giấy phép kép: mã nguồn mở GPL, và giấy phép thương mại riêng cho các doanh nghiệp muốn dùng cho mục đích thương mại. Mã nguồn rõ ràng, miễn phí cho mục đích phi thương mại, nhưng muốn kiếm lợi từ mã này thì phải trả phí. Tư duy này tương tự mô hình “mã nguồn cộng đồng” của Arbitrum.

MySQL thành công, nhưng cũng có hậu quả. Năm 2010, Oracle mua Sun Microsystems, sở hữu MySQL, gây lo ngại về tương lai của dự án. Các nhà sáng lập ban đầu như Monty Widenius và cộng đồng đã tạo ra MariaDB như một nhánh thay thế. Dù nguyên nhân chính là thay đổi quyền sở hữu, nhưng khả năng phân nhánh luôn tồn tại trong phần mềm mã nguồn mở, tương tự như tình huống của Optimism hiện nay.

MongoDB cũng là ví dụ rõ ràng. Năm 2018, MongoDB dùng giấy phép công cộng cho server-side. Mục đích là chống lại các gã khổng lồ đám mây như Amazon AWS, Google Cloud, dùng mã của MongoDB để cung cấp dịch vụ quản lý mà không trả phí. Đây là mô hình “lấy mã nguồn mở mà không đền đáp”.

3.3 WordPress

WordPress hoàn toàn mã nguồn mở theo GPL, hiện chiếm khoảng 40% website toàn cầu. Công ty mẹ Automattic kiếm doanh thu từ dịch vụ hosting WordPress.com và plugin, còn mã nguồn chính thì miễn phí. Hệ sinh thái mở, kỳ vọng sự phát triển của nó sẽ nâng cao giá trị nền tảng. Cấu trúc này tương tự như ý tưởng siêu chuỗi của Optimism.

Mô hình WordPress rõ ràng thành công. Nhưng vấn đề “ăn cắp ý tưởng” chưa bao giờ được giải quyết triệt để. Gần đây, sáng lập viên Matt Mullenweg đã công khai chỉ trích WP Engine, cho rằng họ kiếm lợi lớn từ hệ sinh thái WordPress nhưng đóng góp ít cho cộng đồng. Đó chính là nghịch lý: những người hưởng lợi nhiều nhất lại đóng góp ít nhất, cũng chính là động thái tương tự như giữa Optimism và Base.

4. Tại sao lĩnh vực crypto lại khác biệt

Các tranh luận này đã rất phổ biến trong phần mềm truyền thống. Vậy tại sao trong hạ tầng blockchain, vấn đề này lại trở nên gay gắt hơn?

4.1 Token như bộ khuếch đại

Trong các dự án mã nguồn mở truyền thống, giá trị phân tán, không tập trung. Khi Linux thành công, không có tài sản nào tăng hay giảm giá rõ ràng theo đó. Nhưng trong hệ sinh thái blockchain, token tồn tại, và giá token phản ánh tức thì các động thái khuyến khích, chính trị của các bên tham gia.

Trong phần mềm mã nguồn mở truyền thống, tình trạng “ăn cắp ý tưởng” gây thiếu hụt nguồn lực phát triển là nghiêm trọng, nhưng hậu quả thường chậm và rõ ràng dần theo thời gian. Trong blockchain, việc rời bỏ của các bên chính có thể gây ra hậu quả ngay lập tức, rõ ràng: giá token sụt giảm mạnh. Sau thông báo của Base, $OP giảm hơn 20% là minh chứng rõ ràng. Token vừa là chỉ số sức khỏe hệ sinh thái, vừa là cơ chế khuếch đại khủng hoảng.

4.2 Trách nhiệm của hạ tầng tài chính

Layer 2 không chỉ là phần mềm. Nó là hạ tầng tài chính. Hàng tỷ đô la tài sản được quản lý trên các chuỗi này, duy trì sự ổn định và an toàn đòi hỏi chi phí liên tục lớn. Trong các dự án mã nguồn mở thành công, chi phí duy trì thường do các doanh nghiệp tài trợ hoặc quỹ hỗ trợ. Nhưng hiện tại, đa số Layer 2 chỉ đủ để duy trì hệ sinh thái của chính mình. Nếu không có đóng góp bên ngoài qua phí sequencer, rất khó đảm bảo nguồn lực phát triển và duy trì hạ tầng.

4.3 Xung đột về tư tưởng

Cộng đồng crypto có truyền thống mạnh mẽ về “mã nguồn miễn phí”. Phi tập trung và tự do là các giá trị cốt lõi gắn liền với danh tính ngành. Trong bối cảnh đó, mô hình chia sẻ phí của Arbitrum có thể gây phản cảm trong một số phần của cộng đồng, trong khi mô hình mở của Optimism mang tính lý tưởng hơn nhưng đối mặt với thách thức về tính bền vững kinh tế.

5. Kết luận: Không có hạ tầng miễn phí

Việc Base rời đi rõ ràng gây tổn thương cho Optimism, nhưng nếu dựa vào đó để kết luận mô hình siêu chuỗi đã thất bại, thì còn quá sớm.

Trước hết, Optimism không đứng yên. Vào ngày 29 tháng 1 năm 2026, họ chính thức ra mắt OP Enterprise, dịch vụ doanh nghiệp dành cho các công ty fintech và tổ chức tài chính, hỗ trợ triển khai chuỗi sản xuất trong vòng 8-12 tuần. Dù phiên bản gốc của OP stack vẫn theo giấy phép MIT và có thể chuyển đổi sang chế độ tự quản, nhưng theo đánh giá, đối với các nhóm không chuyên về hạ tầng blockchain, hợp tác với OP Enterprise là lựa chọn hợp lý hơn.

Base cũng sẽ không cắt đứt liên hệ với OP stack trong một sớm một chiều. Họ đã tuyên bố trong quá trình chuyển đổi, vẫn sẽ là khách hàng của dịch vụ hỗ trợ chính của OP Enterprise, và dự kiến duy trì tương thích với tiêu chuẩn của OP stack trong suốt quá trình. Đây là sự phân tách về mặt kỹ thuật, không phải về mối quan hệ. Đó là quan điểm chính thức của hai bên. Trong khi đó, mô hình mã nguồn cộng đồng của Arbitrum vẫn còn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tế.

Thực tế, kho dự trữ của tổ chức tự trị phi tập trung của Arbitrum, với khoảng 19.400 ETH doanh thu ròng, gần như toàn bộ đến từ phí sequencer của Arbitrum One và Nova, cùng với giá trị tối đa có thể khai thác của Timeboost. Các khoản phí đóng góp từ kế hoạch mở rộng của hệ sinh thái chưa được xác nhận quy mô rõ ràng. Nguyên nhân phần lớn là do kế hoạch mở rộng của Arbitrum chỉ mới ra mắt vào tháng 1 năm 2024, phần lớn các chuỗi Orbit hiện tại đều xây dựng trên Arbitrum One, và chưa bắt buộc chia sẻ lợi nhuận. Thậm chí, chuỗi L2 độc lập như Robinhood, đủ điều kiện theo kế hoạch mở rộng của Arbitrum, vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm.

Để mô hình “mã nguồn cộng đồng” của Arbitrum thực sự trở thành “cấu trúc thu nhập bền vững”, hệ sinh thái cần chờ đợi các L2 lớn như Robinhood chính thức ra mắt mainnet, và khoản phí chia sẻ từ kế hoạch mở rộng của Arbitrum bắt đầu chảy vào. Yêu cầu đóng góp 10% doanh thu giao thức cho tổ chức tự trị phi tập trung bên ngoài không phải là điều dễ dàng đối với các doanh nghiệp lớn. Các tổ chức như Robinhood vẫn chọn Orbit, chứng tỏ giá trị của mô hình này nằm ở khả năng tùy biến và độ trưởng thành công nghệ. Tuy nhiên, tính khả thi kinh tế của mô hình này vẫn chưa được xác nhận rõ ràng. Khoảng cách giữa thiết kế lý thuyết và dòng vốn thực tế là thử thách mà Arbitrum còn phải giải quyết.

Hai mô hình của Arbitrum và Optimism cuối cùng là hai câu trả lời khác nhau cho cùng một vấn đề: làm thế nào để đảm bảo tính bền vững của hạ tầng cơ sở?

Điều quan trọng không phải là mô hình nào đúng, mà là hiểu rõ các cân nhắc mà mỗi mô hình mang lại. Optimism mở giúp hệ sinh thái mở rộng nhanh chóng, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro lớn nhất là các bên hưởng lợi chính có thể rời đi. Arbitrum bắt buộc đóng góp xây dựng hệ sinh thái, tạo ra cấu trúc thu nhập bền vững, nhưng làm tăng rào cản ban đầu để các dự án mới gia nhập.

Dù nói về Optimism hay Arbitrum, OP Labs, Sunnyside Labs và Offchain Labs đều tuyển dụng các nhà nghiên cứu hàng đầu, nỗ lực mở rộng Ethereum trong khi duy trì tính phi tập trung. Không có họ, tiến bộ công nghệ mở rộng Layer 2 sẽ không thể xảy ra, và nguồn lực tài trợ cho công việc này phải đến từ đâu đó.

Không có hạ tầng miễn phí. Cộng đồng chúng ta cần bắt đầu một cuộc đối thoại trung thực, thảo luận ai sẽ gánh vác chi phí này. Việc Base rời đi có thể là bước mở đầu cho cuộc đối thoại đó.