Cục diện CBDC toàn cầu năm 2026: 134 quốc gia tham gia cuộc cách mạng tiền kỹ thuật số

Trong năm 2025-2026, toàn thế giới đang trải qua một cuộc cách mạng tiền tệ kỹ thuật số chưa từng có tiền lệ. Các ngân hàng trung ương của các quốc gia đang định hình lại khái niệm tiền tệ, cách sử dụng tiền và ai có thể kiểm soát tiền. Quá trình này có sự tham gia của hơn 130 quốc gia, mỗi quốc gia đều cố gắng xây dựng hệ thống CBDC (tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương) riêng của mình. Tuy nhiên, trong quá trình này, các lựa chọn của các quốc gia rất khác nhau, từ việc bảo vệ quyền riêng tư nghiêm ngặt đến giám sát chặt chẽ của chính phủ, từ việc thúc đẩy nhanh chóng đến việc thận trọng quan sát.

Cuộc tranh đua CBDC của bốn cường quốc: Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu và Israel

Sự phát triển của CBDC toàn cầu không diễn ra theo chiều thẳng đứng. Trong số các quốc gia tham gia, bốn thế lực lớn là Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu và Israel đã chọn các chiến lược hoàn toàn khác nhau. Những lựa chọn của họ phản ánh năng lực kinh tế, hệ thống chính trị và cách hiểu về công nghệ của từng nước.

Mỹ: Vướng mắc giữa bảo vệ quyền riêng tư và bế tắc chính trị

Quan điểm của Mỹ trong cuộc đua CBDC có vẻ mâu thuẫn — vừa thúc đẩy đổi mới số, vừa cố gắng ngăn chặn quyền lực của chính phủ trở nên quá mức. Cho đến nay, Mỹ vẫn chưa khởi động chính thức dự án đô la kỹ thuật số. Mặc dù Cục Dự trữ Liên bang đã phát hành nhiều báo cáo nghiên cứu, nhưng tiến trình thực sự bị hạn chế bởi các yếu tố chính trị.

Năm 2022, Quốc hội Mỹ đề xuất dự luật “Luật Tiền tệ Điện tử và Phần cứng An toàn” (ECSH). Tinh thần cốt lõi của dự luật này là tạo ra một đô la kỹ thuật số hoạt động như tiền mặt — riêng tư, hoạt động ngoại tuyến, không bị kiểm soát bởi một cơ sở dữ liệu trung ương duy nhất. Người dùng có thể thực hiện thanh toán ẩn danh, giống như sử dụng tiền mặt. Tuy nhiên, đề xuất này vẫn còn nằm trên bàn làm việc của Quốc hội và chưa được phê duyệt cuối cùng.

Ba mối quan tâm chính của Mỹ đã rõ ràng: thứ nhất là bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân của công dân; thứ hai là ngăn chặn các hoạt động phi pháp sử dụng tiền kỹ thuật số; thứ ba là duy trì vị thế của đồng USD như đồng tiền dự trữ toàn cầu. Ba mục tiêu này có mối quan hệ cân bằng rất phức tạp, khiến tốc độ thúc đẩy CBDC của Mỹ chậm hơn rõ rệt so với các nền kinh tế lớn khác.

Trung Quốc: Trường thử nghiệm CBDC lớn nhất thế giới

Ngược lại với Mỹ chậm chạp, Trung Quốc đã hành động rất nhanh trong lĩnh vực CBDC. Từ năm 2020, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc bắt đầu thử nghiệm e-CNY (kỹ thuật số nhân dân tệ). Các thử nghiệm này bắt đầu từ quy mô nhỏ rồi nhanh chóng mở rộng ra nhiều thành phố trên toàn quốc.

Đến cuối năm 2023, hơn 2,6 triệu người đã được cấp quyền sử dụng e-CNY. Họ dùng nó để thanh toán vé xe buýt, mua sắm trực tuyến, thậm chí nhận lương. Điều này khiến e-CNY trở thành dự án thử nghiệm CBDC lớn nhất thế giới. Thành công của Trung Quốc xuất phát từ khả năng thúc đẩy tập trung và định hướng chính sách rõ ràng.

Tuy nhiên, mô hình của Trung Quốc có đặc điểm rất rõ nét — hoàn toàn tập trung quyền lực. Chính phủ có thể theo dõi mọi giao dịch theo thời gian thực. Nếu cần thiết, chính quyền có thể ngay lập tức phong tỏa hoặc ngăn chặn dòng tiền. Chính thức tuyên bố rằng điều này giúp chống gian lận, trốn thuế và tham nhũng. Nhưng các nhà phê bình lo ngại rằng, điều này trao quá nhiều quyền lực cho chính phủ, đồng thời làm suy yếu quyền riêng tư của người dùng.

Liên minh châu Âu: Cân bằng giữa đổi mới và bảo vệ quyền riêng tư

Liên minh châu Âu chọn con đường thứ ba trong hành trình phát triển CBDC. Ngân hàng Trung ương châu Âu đang phát triển đồng euro kỹ thuật số, với ý tưởng thiết kế hoàn toàn trái ngược với mô hình tập trung của Trung Quốc.

Vào tháng 10 năm 2023, Ngân hàng Trung ương châu Âu đã hoàn thành giai đoạn nghiên cứu và bước vào phát triển hệ thống thực tế. Các đặc điểm của đồng euro kỹ thuật số bao gồm: có thể sử dụng trực tuyến và ngoại tuyến; tích hợp cơ chế bảo vệ quyền riêng tư; vận hành xuyên suốt tất cả các quốc gia thành viên EU; và thiết lập giới hạn nghiêm ngặt về chia sẻ dữ liệu, chỉ có cơ quan thực thi pháp luật mới có thể truy cập tối thiểu dữ liệu cần thiết khi thực sự cần thiết.

Nguyên tắc của EU là: các ngân hàng và nhà cung cấp dịch vụ chỉ thu thập tối thiểu thông tin phù hợp với quy định chống rửa tiền. Người dùng sẽ có quyền lựa chọn mức độ tiết lộ thông tin giao dịch của mình. Phương án này phù hợp với lập trường bảo vệ quyền lợi người dùng của EU từ trước đến nay, thể hiện sự coi trọng dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư.

Israel: Thận trọng học hỏi, đã sẵn sàng

Israel theo đuổi thái độ cực kỳ thận trọng. Tháng 3 năm 2025, Ngân hàng Trung ương Israel công bố kế hoạch đầy đủ về đồng shekel kỹ thuật số. Kế hoạch này tích hợp một số tính năng tiên tiến: công nghệ hợp đồng thông minh cho phép tự động thực thi theo quy tắc đã định; hỗ trợ chế độ ngoại tuyến, vẫn có thể thanh toán ngay cả khi không có kết nối mạng; giao dịch nhanh hơn, rẻ hơn, cải thiện cả thanh toán nội địa lẫn xuyên biên giới.

Để thử nghiệm các tính năng này, Israel đã khởi động dự án “Thử thách Shekel số”, mời các công ty công nghệ tham gia thử nghiệm sáng tạo. Tuy nhiên, mặc dù kế hoạch đã hoàn chỉnh, Israel quyết định quan sát các bước tiến của EU trước, rồi mới chính thức khởi động CBDC của riêng mình. Điều này phản ánh chiến lược thực dụng của Israel — chuẩn bị kỹ lưỡng nhưng không vội vàng trở thành người tiên phong.

Bản đồ rộng lớn các quốc gia tham gia phát triển CBDC

Số lượng quốc gia tham gia nghiên cứu và phát triển CBDC rất đáng chú ý. Tính đến nay, có 134 quốc gia đang tham gia xây dựng CBDC dưới nhiều hình thức — có quốc gia đang trong giai đoạn nghiên cứu, có quốc gia đang thử nghiệm, có quốc gia đã thiết kế hệ thống chi tiết. Đây không còn là trò chơi của một số ít cường quốc, mà là một cuộc cách mạng tiền tệ toàn cầu.

Hầu hết các ngân hàng trung ương đều đối mặt với một vấn đề cốt lõi: làm thế nào để tiền kỹ thuật số thực sự lưu thông trong khi đảm bảo an toàn và tôn trọng quy định trong nước. Trong báo cáo năm 2024, Quỹ Tiền tệ Quốc tế chỉ ra rằng CBDC có thể giảm 30-40% chi phí chuyển tiền xuyên biên giới. Ngoài ra, tiền kỹ thuật số còn giúp nâng cao tính minh bạch trong chi tiêu của chính phủ, thúc đẩy quá trình thanh toán của chính phủ nhanh hơn.

Tuy nhiên, con đường này không dễ dàng. Các rủi ro về an ninh dữ liệu, lỗi kỹ thuật, và sự tập trung quá mức của dữ liệu người dùng là những thách thức thực tế mà các quốc gia phải đối mặt.

Thử nghiệm CBDC của các quốc gia nhỏ: bài học và khó khăn của những người tiên phong

Trong khi các nền kinh tế lớn như Mỹ, Trung Quốc, EU vẫn còn trong giai đoạn lập kế hoạch, thì một số quốc gia nhỏ đã trở thành những người thử nghiệm sớm của CBDC. Bahamas đã phát hành Sand Dollar, Nigeria ra mắt eNaira, Jamaica giới thiệu Jam-Dex. Những người tiên phong này đã cung cấp những kinh nghiệm quý báu cho toàn cầu.

Những dự án này chứng minh một chân lý cốt lõi: hệ thống tiền kỹ thuật số hoàn toàn có thể xây dựng được. Nhưng những khó khăn gặp phải cũng rất đáng kể. Ở nhiều nơi, tiền mặt vẫn chiếm ưu thế. Các doanh nghiệp chưa tích cực chấp nhận tiền kỹ thuật số. Một số vùng xa xôi còn gặp trở ngại về phủ sóng mạng lưới.

Tuy nhiên, các thử nghiệm của các quốc gia nhỏ này đã cung cấp những bài học thực tế về “điều gì khả thi, điều gì cần cải thiện”. Kinh nghiệm của họ đang được nhiều quốc gia khác tham khảo.

Lựa chọn khác về quyền riêng tư: Ví tiền mã hóa vs Tiền kỹ thuật số của chính phủ

Khi các ngân hàng trung ương các quốc gia đang tất bật thúc đẩy CBDC, một lực lượng khác đang âm thầm lớn mạnh. Một số người dùng còn hoài nghi về tiền kỹ thuật số do chính phủ phát hành — bất kể cam kết bảo vệ quyền riêng tư tốt đến đâu. Một bộ phận này chuyển hướng sang một con đường hoàn toàn khác: ví tiền mã hóa không KYC (không xác thực danh tính).

Các công cụ này cho phép người dùng mua Bitcoin mà không cần cung cấp giấy tờ tùy thân hoặc thông tin cá nhân. Khác với ngân hàng truyền thống, các ví này không thu thập dữ liệu người dùng. Đối với những người đặc biệt quan tâm đến quyền riêng tư và tự do tài chính cá nhân, các công cụ này rất hấp dẫn.

Nhiều nhà vận động quyền riêng tư cho rằng, dù chính phủ cố gắng thiết kế để bảo vệ quyền riêng tư trong tiền kỹ thuật số, cuối cùng chúng vẫn có thể tăng cường kiểm soát tài chính. Điều này khiến họ ngày càng ưa chuộng các ví không giữ tài khoản và các sàn giao dịch phi tập trung, nơi quyền kiểm soát hoàn toàn thuộc về người dùng.

Tương lai của CBDC toàn cầu: khác biệt và đồng thuận

Các giải pháp CBDC của các quốc gia đang định hình tương lai của nền kinh tế số. Nhưng một câu hỏi căn bản xuyên suốt quá trình này là: làm thế nào để cân bằng giữa đổi mới và kiểm soát, hiệu quả và tự do?

Vào tháng 3 năm 2025, Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Lagarde đã phát biểu trong một bài phát biểu: “Tiền kỹ thuật số euro có thể giúp đảm bảo mức độ bảo vệ dữ liệu tối ưu trong xã hội, cho phép công dân tham gia nền kinh tế số trong khi vẫn hưởng lợi từ quyền riêng tư của tiền mặt.” Bài phát biểu này đề cập đến một vấn đề chung mà các ngân hàng trung ương các quốc gia đều đối mặt: làm thế nào để một hệ thống số do chính phủ quản lý có thể cung cấp quyền riêng tư như tiền mặt?

Đây không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn là vấn đề niềm tin. Khi số lượng quốc gia tham gia xây dựng CBDC vượt mốc 100, điều quyết định triển vọng của chúng không phải là trình độ công nghệ, mà là liệu người dân có sẵn lòng chấp nhận các hệ thống này hay không. Việc xây dựng lòng tin này phụ thuộc vào việc thiết kế CBDC của mỗi quốc gia có phản ánh đúng các giá trị cốt lõi của xã hội mà nó phục vụ hay không.

Cuộc cách mạng CBDC đã bắt đầu. Có 134 quốc gia tham gia, mỗi nước đều đang khám phá các con đường riêng của mình. Có nước ưu tiên hiệu quả, có nước tập trung bảo vệ quyền riêng tư, có nước thận trọng tiến bước. Nhưng dù chọn con đường nào, các ngân hàng trung ương đều đã thừa nhận một điều chung: thời đại tiền kỹ thuật số đang đến, và vấn đề then chốt không phải là “có hay không”, mà là “như thế nào”.