Ký Hiệu Mâu Thuẫn: Làm Thế Nào Những Tham Vọng Net-Zero Che Giấu Thực Tế Của Việc Chuyển Giao Khí Thải Toàn Cầu

Trong hơn một thập kỷ, các quốc gia phương Tây đã tự định vị mình là những người đứng đầu trong hành động vì khí hậu, cam kết mạnh mẽ đạt được nền kinh tế không phát thải ròng và chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, bên dưới hình ảnh được xây dựng cẩn thận này là một mâu thuẫn cơ bản tiết lộ bản chất thực sự của trách nhiệm phát thải toàn cầu. Trong khi Trung Quốc chiếm ưu thế trong sản xuất turbine gió, pin mặt trời, xe điện và hạ tầng công nghệ sạch, thì chính châu Âu, Anh và Úc mới là những quốc gia lên tiếng mạnh mẽ nhất trong vận động vì khí hậu. Nhưng nghịch lý rõ ràng không thể chối cãi: các nền kinh tế phương Tây này đã có hệ thống chuyển các ngành công nghiệp gây ô nhiễm nặng nhất của mình sang các khu vực khác, tạo ra một biểu tượng mâu thuẫn về trách nhiệm khí hậu che giấu một thực tế phức tạp hơn nhiều.

Các quốc gia phương Tây dẫn đầu về ngôn ngữ không phát thải ròng—nhưng lại chuyển giao phát thải

Sự tương phản rõ rệt giữa cam kết khí hậu và hoạt động công nghiệp cho thấy một câu chuyện tiết lộ. Xem xét ngành xi măng: Trung Quốc sản xuất khoảng 2.000 triệu tấn mỗi năm, Ấn Độ theo sau với sản lượng lớn, và Việt Nam đứng thứ ba. Hoa Kỳ là quốc gia phương Tây duy nhất trong số các nước sản xuất xi măng hàng đầu thế giới, với 90 triệu tấn năm 2023. Đáng chú ý, các cường quốc công nghiệp của châu Âu không có mặt trong bảng xếp hạng này, mặc dù họ đã cam kết mạnh mẽ về không phát thải ròng. Sự vắng mặt này không phải ngẫu nhiên; nó phản ánh một chiến lược có chủ đích kéo dài hàng thập kỷ.

Mâu thuẫn giữa vai trò lãnh đạo khí hậu của phương Tây và trách nhiệm phát thải thực tế còn rõ ràng hơn khi xem xét mô hình chuyển dịch công nghiệp rộng lớn hơn. Trong ba mươi năm qua, các nền kinh tế phương Tây đã có hệ thống chuyển các ngành sản xuất gây phát thải cao sang châu Á—một hiện tượng thúc đẩy sự trỗi dậy của Trung Quốc và tăng trưởng tại Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia (nhà sản xuất nickel lớn nhất thế giới), Thổ Nhĩ Kỳ và ngày càng nhiều các quốc gia ở châu Phi. Sự dịch chuyển địa lý này tạo ra một nghịch lý rõ ràng trong tính toán khí hậu toàn cầu: các nền kinh tế phương Tây dường như giảm phát thải thông qua định giá carbon và chính sách công nghiệp, trong khi năng lực sản xuất các vật liệu nặng đã đơn giản di chuyển về phía đông, nơi than đá vẫn là nguồn năng lượng chủ đạo.

Ba thập kỷ thuê ngoài và sự gia tăng chênh lệch kinh tế

Việc chuyển dịch ngành công nghiệp nặng từ Tây sang Đông không phải là một phát triển gần đây mà là một quá trình tái cấu trúc kinh tế có chủ đích bắt đầu từ hơn ba mươi năm trước. Sự thay đổi sâu sắc này đã biến đổi chuỗi cung ứng toàn cầu và tạo ra một mâu thuẫn căn bản trong cách các quốc gia tính toán lượng khí thải carbon của mình. Các nền kinh tế châu Âu đã thành công trong việc tháo dỡ các ngành công nghiệp nặng của chính họ thông qua các cơ chế định giá carbon, khiến các ngành sản xuất trong nước kém cạnh tranh hơn trong khi vẫn tỏ ra giảm phát thải. Nhưng tiến trình rõ ràng này che giấu một thực tế tối tăm hơn: xi măng, thép và các vật liệu chứa nhiều carbon khác mà các nền kinh tế này phụ thuộc giờ đây được sản xuất ở nơi khác, dưới các quy định môi trường ít nghiêm ngặt hơn, sử dụng năng lượng chủ yếu từ than đá.

Theo các nhà phân tích năng lượng, sự rời bỏ này đã kéo các quốc gia sản xuất—đặc biệt là ở châu Á và châu Phi—vào các lĩnh vực khai thác tài nguyên và sản xuất vật liệu, khiến quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch của họ trở nên khó khăn hơn nhiều so với những gì châu Âu đã đạt được bằng cách xuất khẩu ô nhiễm của mình.

2,4 nghìn tỷ USD đầu tư xanh che giấu một mâu thuẫn sâu hơn

Năm 2024, tổng đầu tư toàn cầu vào hạ tầng chuyển đổi năng lượng—bao gồm lưới điện, xe điện, hệ thống năng lượng tái tạo, công nghệ pin và cải tiến hiệu quả—đạt mức đáng kinh ngạc 2,4 nghìn tỷ USD. Trung Quốc chiếm gần một nửa tổng số này, phần còn lại phần lớn do các nền kinh tế phương Tây chi trả. Những con số này nhấn mạnh nguồn vốn sẵn có của các quốc gia giàu có để thực hiện chuyển đổi khí hậu thực sự. Nhưng lại xuất hiện một mâu thuẫn khác: mặc dù có nguồn tài chính chưa từng có, các quốc gia phụ thuộc nhiều vào sản xuất công nghiệp không giảm đáng kể sự phụ thuộc vào hydrocarbon. Thay vào đó, họ còn tăng cường sử dụng than và các nguồn năng lượng dựa trên nhiên liệu hóa thạch.

Mâu thuẫn rõ ràng hơn khi xem xét các ưu tiên đầu tư. Các nền kinh tế phương Tây giàu có có thể đủ khả năng tài trợ hạ tầng năng lượng tái tạo và đổi mới công nghệ vì họ không còn vận hành các ngành sản xuất gây phát thải carbon trong nước nữa. Trong khi đó, các quốc gia sản xuất vật liệu—xi măng, thép, nhôm—cần thiết cho quá trình chuyển đổi xanh này vẫn bị mắc kẹt trong chuỗi cung ứng dựa trên hydrocarbon, cấu trúc kinh tế của họ không phù hợp với việc giảm phát thải nhanh chóng.

Nhu cầu than đá tăng bất chấp các khoản đầu tư toàn cầu vào không phát thải ròng

Mâu thuẫn cốt lõi của biểu tượng chuyển đổi năng lượng thể hiện rõ ràng qua mô hình tiêu thụ than đá toàn cầu. Dù đã đầu tư kỷ lục vào các sáng kiến không phát thải ròng trong năm 2024 và duy trì nguồn vốn này trong các năm trước, nhu cầu than đá toàn cầu vẫn tiếp tục tăng. Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA) báo cáo rằng tiêu thụ than đá ước tính đạt 8,77 tỷ tấn trong năm 2024, sau đó được điều chỉnh tăng lên hơn 8,8 tỷ tấn, với dự báo sẽ tiếp tục tăng lên 8,85 tỷ tấn vào năm 2025.

Nghịch lý này phủ nhận câu chuyện chuyển đổi năng lượng nhanh chóng. Năm này qua năm khác, khi các nhà hoạch định chính sách phương Tây đưa ra các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng, tiêu thụ than nhiệt toàn cầu lại lập kỷ lục mới. Khoảng cách giữa lời nói và thực tế ngày càng rõ ràng hơn, cho thấy các khung khổ khí hậu hiện tại đang phản ánh sai lệch về các mô hình phát thải toàn cầu thực sự.

Động cơ hydrocarbon ẩn: Trung tâm dữ liệu và hạ tầng tiên tiến

Một khía cạnh thường bị bỏ qua của mâu thuẫn này là hạ tầng công nghệ hỗ trợ nền kinh tế kỹ thuật số hiện đại. Các quốc gia phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, ngày càng dựa vào trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu và hạ tầng điện toán đám mây để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nhưng nền tảng vật lý của các công nghệ “sạch” này hoàn toàn dựa vào các nguồn năng lượng dồi dào, đáng tin cậy—và các nhà vận hành trung tâm dữ liệu vẫn vô tư về nguồn năng lượng, chấp nhận than đá, khí tự nhiên hoặc bất kỳ nguồn nào đảm bảo cung cấp điện liên tục.

Việc sản xuất xi măng và thép—các vật liệu thiết yếu để xây dựng trung tâm dữ liệu và hạ tầng hỗ trợ—vẫn đòi hỏi tiêu thụ than đá khổng lồ. Do đó, việc thúc đẩy năng lượng xanh vô tình duy trì các nền kinh tế dựa vào hydrocarbon ở châu Á, châu Phi và Nam Mỹ mà các lời tuyên bố về chuyển đổi khí hậu cho rằng sẽ vượt qua. Mâu thuẫn trở nên không thể phủ nhận: sự tiến bộ công nghệ của các quốc gia giàu có phụ thuộc cấu trúc vào sản xuất vật liệu dựa trên nhiên liệu hóa thạch ở nơi khác.

Ảo tưởng cấu trúc của sự phụ thuộc kinh tế toàn cầu

Bên dưới mâu thuẫn bề mặt là một thực tế mà chính sách khí hậu phần lớn bỏ qua: nền kinh tế toàn cầu hoạt động như một hệ thống tích hợp, trong đó các quốc gia theo đuổi công nghệ tiên tiến đều phụ thuộc căn bản vào các quốc gia cung cấp nền tảng vật chất cho sự phát triển đó. Mâu thuẫn biểu tượng thể hiện rõ trong nghịch lý đảo ngược này: các nền kinh tế giàu có, bằng cách thuê ngoài các ngành công nghiệp nặng, đã tự đặt mình vào vị trí người tiêu dùng vật liệu do các quá trình sử dụng nhiên liệu hóa thạch gây ra mà họ công khai phản đối.

Mối quan hệ này rất phụ thuộc lẫn nhau. Trung Quốc và các cường quốc công nghiệp khác không thể nhanh chóng chuyển đổi khỏi hydrocarbon mà không tái cấu trúc căn bản mô hình kinh tế của họ—một quá trình đòi hỏi hàng thập kỷ và vốn đầu tư mà hệ thống hiện tại của họ có thể không hỗ trợ. Trong khi đó, các nền kinh tế phương Tây không thể duy trì các tham vọng công nghệ của mình nếu không tiếp cận nguồn vật liệu rẻ, dồi dào mà các hệ thống dựa trên than đá này sản xuất ra. Mâu thuẫn này không chỉ mang tính khẩu hiệu hay ý thức hệ; nó mang tính cấu trúc, ăn sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và các yêu cầu vật chất của nền văn minh công nghệ.

Chuyển đổi năng lượng, dù được coi là bước đi tất yếu hướng tới năng lượng tái tạo, vẫn phụ thuộc vào năng lượng giá rẻ, dồi dào như bất kỳ mô hình kinh tế nào trước đây. Mâu thuẫn không nằm ở tham vọng không phát thải ròng, mà ở chỗ từ chối thừa nhận rằng các cam kết này, như hiện tại, vẫn yêu cầu duy trì các phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch mà chúng tuyên bố sẽ loại bỏ.