Tám ngân hàng trung ương lớn nhất toàn cầu tham gia cuộc chơi, có phải để chia phần bánh của stablecoin?

Viết bài: Thejaswini M A

Dịch: Chopper, Foresight News

Hàng nghìn năm trước, Agorá cổ đại của Hy Lạp là chợ công cộng của Athens, nơi mọi người có thể đến, tự do giao dịch, không có rào cản tiếp cận, không bị giới hạn về địa lý, "không cần phép phép" chính là ý nghĩa nguồn gốc của từ này.

Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) đặt tên dự án là Agorá, mang ý nghĩa đáng suy ngẫm. Trong khi đó, dự án Agorá do BIS dẫn đầu, hợp tác với 7 ngân hàng trung ương và hơn 40 tổ chức tư nhân thực hiện, lại có thiết kế hoàn toàn trái ngược với nghĩa "chợ tự do".

Trong hệ thống này, vốn trước khi chuyển khoản đã được gán nhãn thuộc quốc gia nào; hợp đồng thông minh tự động thực hiện kiểm tra chống rửa tiền và xác minh danh sách trừng phạt ở cấp độ token; các ngân hàng trung ương mỗi nước giữ quyền kiểm soát đầy đủ dự trữ của mình, dòng chảy vốn xuyên biên giới phải qua lớp kiểm tra tuân thủ tích hợp trong token.

Nói cách khác, đây là một hệ thống tiền pháp định có thể lập trình, cần phải được phê duyệt trước mọi hoạt động.

Bảy ngân hàng trung ương tham gia dự án Agorá lần lượt là: Cục Dự trữ Liên bang New York, Ngân hàng Anh, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản, Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc, Ngân hàng Trung ương Mexico, Ngân hàng Trung ương Thụy Sĩ và Ngân hàng Trung ương Pháp đại diện cho khu vực đồng euro; Ngân hàng Canada đã gia nhập cách đây bốn ngày. Các ông lớn tài chính như JPMorgan Chase, HSBC, Deutsche Bank, UBS, Mastercard, Visa, SWIFT cùng hơn 40 tổ chức khác tham gia phát triển.

Một dự án tập hợp lực lượng lớn như vậy, tôi quyết định phân tích sâu hệ thống này.

Kiến trúc dự án sử dụng thiết kế phân tách hai lớp: một lớp do các ngân hàng trung ương kiểm soát hoàn toàn, chịu trách nhiệm dự trữ tiền tệ cơ bản; lớp còn lại do các ngân hàng thương mại vận hành, xử lý các giao dịch hàng ngày của người dùng cuối. Tiền gửi ngân hàng thương mại token hóa được tập trung vào nền tảng chia sẻ, các tổ chức tư nhân phối hợp xử lý thanh toán đa tiền tệ; trong khi dự trữ của các ngân hàng trung ương được lưu trữ độc lập trong sổ cái riêng của từng quốc gia, chủ quyền luôn nằm trong tay các ngân hàng trung ương chủ quyền.

BIS cố gắng tích hợp sổ cái của các ngân hàng thương mại, neo giữ dự trữ chủ quyền của các quốc gia, xây dựng một hệ thống thanh toán vòng kín do nhà nước kiểm soát. Các tổ chức đang thúc đẩy nhanh việc triển khai khung pháp lý tuân thủ, nhằm hoàn thành trước khi các stablecoin phi tập trung như Tether hoàn toàn tách rời thương mại toàn cầu và hệ thống ngân hàng truyền thống.

Hiện tại, thanh toán xuyên biên giới giống như cuộc thi tiếp sức: truyền tin, kiểm tra tuân thủ thủ công, thanh toán sổ cái thuộc các hệ thống khác nhau, mất thời gian hàng ngày. Dự án Agorá sẽ rút ngắn chuỗi các bước phức tạp này thành thao tác trên chuỗi ngay lập tức. Mẫu thử này đã hoàn thành vào ngày 27 tháng 5 năm 2026, Ngân hàng Canada ngay sau đó tuyên bố tham gia.

Ban tổ chức nhấn mạnh giai đoạn này vẫn là thử nghiệm hạ tầng, chưa có lịch trình chính thức cho thương mại thực tế, nhưng bước tiếp theo sẽ thử nghiệm trong các tình huống thực tế có tiền.

Khác với các báo cáo nghiên cứu trước đây của các ngân hàng trung ương, hai năm qua, bảy ngân hàng chính đã hoàn thành phát triển và thử nghiệm hệ thống thanh toán xuyên biên giới theo thời gian thực này, mã nguồn đã chạy ổn định. Các khó khăn hiện tại không còn là vấn đề kỹ thuật, mà là cách các chính phủ nhiều quốc gia quản lý và phân chia trách nhiệm trong mạng lưới chia sẻ này, gây ra nhiều trở ngại về hành chính.

SWIFT, tổ chức trung gian truyền tin xuyên biên giới lâu đời, cũng đang thúc đẩy cải tiến nền tảng, với quy mô nằm trong tầng lớp các ngân hàng thương mại. Ngày 30 tháng 3 năm 2026, SWIFT đã hoàn thiện thiết kế dựa trên sổ cái blockchain, bắt đầu phát triển sản phẩm khả thi tối thiểu (MVP), dự kiến ra mắt giao dịch theo thời gian thực trong năm. Sổ cái dựa trên Hyperledger Besu tương thích với Ethereum Virtual Machine (EVM), cuối cùng vẫn sử dụng hệ thống thanh toán toàn phần theo thời gian thực truyền thống để thanh toán ngoài chuỗi.

Tuy nhiên, SWIFT và Agorá không phải là đối thủ cạnh tranh: sổ cái của SWIFT tập trung vào đối chiếu tiền gửi token hóa giữa các ngân hàng thương mại, còn Agorá đảm nhận thanh toán lớn cuối cùng dự trữ của các ngân hàng trung ương các quốc gia. Ngay từ khi thiết kế, BIS đã đảm bảo tiêu chuẩn liên thông giữa hai hệ thống, hệ thống thanh toán xuyên biên giới truyền thống đang dần được chuyển đổi có thứ tự thành mạng số hóa có thể lập trình theo hai bước.

Xem xét danh sách tham gia không khó nhận ra sự chồng chéo cao: Deutsche Bank vừa là thành viên trung tâm của Agorá, vừa hợp tác với Goldman Sachs, Bank of America, Barclays, Santander và chín ngân hàng khác thành liên minh, để khám phá phát hành token dựa trên blockchain công cộng 1:1 dựa trên dự trữ; UBS, Citibank cũng tham gia cả hai phía; JPMorgan vừa tham gia Agorá, vận hành JPM Coin của riêng mình, gần đây còn thử nghiệm thanh toán xuyên biên giới trên sổ Ripple.

Sự đầu tư song song như vậy trong ngành tài chính là điều bất thường: các tổ chức thường tập trung nguồn lực công nghệ vào một hướng đi duy nhất. Các nhóm hàng đầu cùng lúc phát triển hai phương án đối lập, phản ánh rõ ràng sự chia rẽ nội bộ trong ban quản lý ngân hàng. Các ông lớn sở hữu lượng dữ liệu khổng lồ và vốn lớn, không thể dự đoán chính xác phương án nào sẽ thắng cuối cùng. Đường lối kỹ thuật đã rõ ràng, nhưng xu hướng chính sách còn nhiều biến số.

Ripple đã phát triển hơn mười năm, luôn khẳng định "Thanh toán nguyên tử" là giải pháp tối ưu cho thanh toán xuyên biên giới (nghĩa là giao dịch phải hoàn toàn thành công hoặc hủy bỏ toàn bộ). Nay, dự án Agorá của BIS đã thực hiện logic thanh toán này, chỉ khác là thay XRP bằng token dự trữ của ngân hàng trung ương làm trung gian thanh toán, trực tiếp làm giảm tính cần thiết của XRP như một tài sản cầu nối xuyên biên giới.

Tuy nhiên, sổ cái Ripple vẫn tiếp tục thâm nhập vào tài chính truyền thống. Ngày 6 tháng 5, Kinexys của JPMorgan, Mastercard, Ripple, Ondo Finance đã hoàn thành khoản hoàn trả trái phiếu Mỹ token hóa xuyên biên giới, toàn bộ quá trình thanh toán dưới 5 giây. Stablecoin USD của Ripple, RLUSD, có giá trị vượt 1,4 tỷ USD; tháng 1 năm 2026, tổng quy mô tài sản token hóa của Ripple vượt 2 tỷ USD; Ngân hàng Société Générale của Pháp phát hành stablecoin euro trên Ripple vào tháng 2; tháng 12 năm 2025, Ripple nhận giấy phép ngân hàng ủy thác có giới hạn của Cục Quản lý Tiền tệ Mỹ (OCC).

Cấu trúc của Ripple đã được xác nhận, nhưng luận điểm "XRP không thể thiếu" chưa thể thực thi. Dù vậy, Ripple vẫn liên tục gia nhập hệ thống thanh toán của các tổ chức, điều này có ý nghĩa lớn hơn về giá trị dài hạn, vượt xa cuộc tranh luận về XRP hay token dự trữ của ngân hàng trung ương.

Ngoài các tuyên bố thương mại, trên Ripple, phí giao dịch rất thấp và vĩnh viễn miễn phí, không chuyển đến nhà vận hành nút mạng. Giao dịch của các tổ chức tăng lên không tạo lợi nhuận cho các nút xác thực hay người giữ token như phí Gas của Ethereum, mà chỉ tiêu hủy một phần XRP tồn kho. Khi các tổ chức chuyển token hóa tài sản trên chuỗi, họ dùng vốn riêng, không phụ thuộc vào lượng XRP lưu hành trên thị trường để cung cấp thanh khoản, mạng chỉ cung cấp chuyển khoản nhanh và bảo mật bằng mật mã.

Giá trị cốt lõi của mô hình này nằm ở liên kết hệ sinh thái. Một khi các tổ chức tài chính tin tưởng mạng này để lưu trữ tiền pháp định và stablecoin, công nghệ sẽ tích hợp vào hạ tầng tài chính toàn cầu, thúc đẩy các nút mạng cấp ngân hàng ra đời, sổ cái trở thành thành phần cố định của hệ thống tài chính toàn cầu. Về lâu dài, sự liên kết sâu sắc của công nghệ với ngành ngân hàng toàn cầu quan trọng hơn nhiều so với biến động của một token đơn lẻ.

Tất cả các biến số trên cuối cùng đều hướng về lĩnh vực stablecoin. Tether có khối lượng giao dịch hàng ngày ổn định trong khoảng 40-50 tỷ USD, tổng quy mô stablecoin toàn thị trường đạt 320 tỷ USD. Dự án Agorá còn đang trong giai đoạn thử nghiệm, chưa rõ ngày ra mắt, nhưng SpaceX đã dùng stablecoin để quản lý vốn doanh nghiệp xuyên biên giới, Western Union cũng đã ra mắt dịch vụ chuyển tiền trên chuỗi Solana, thị trường đã đi trước một bước.

Agorá tập trung vào thanh toán xuyên biên giới quy mô lớn của các tổ chức, nếu thành công sẽ phân tán nhu cầu vốn doanh nghiệp qua stablecoin. Nhưng thị trường này chỉ là một phần trong ứng dụng của stablecoin: Ngân hàng trung ương Brazil ban hành luật số 561 cấm các tổ chức tài chính trong nước dùng stablecoin để thanh toán xuyên biên giới, nhưng không thể ngăn cản người dân Brazil giữ stablecoin đô la để bảo toàn giá trị; người tiêu dùng Thổ Nhĩ Kỳ mua USDT để tránh lạm phát lira, những nhu cầu nhỏ này vốn không nằm trong phạm vi dịch vụ của Agorá.

Trong ngắn hạn, stablecoin và Agorá có tính bổ sung nhiều hơn cạnh tranh, các kịch bản ứng dụng hầu như không chồng chéo: Agorá là mạng lưới kín dành cho các tổ chức, chỉ cho phép các ngân hàng trung ương hoặc ngân hàng có phép của ngân hàng trung ương tham gia; người dân tích trữ đô la để phòng rủi ro, các công ty thanh toán nhỏ và trung bình dựa vào blockchain để chuyển tiền xuyên biên giới đều không thể tiếp cận hệ thống này. Hệ thống kín của chính phủ không thể cung cấp tốc độ tiếp cận phổ quát qua blockchain, stablecoin trên blockchain cũng không đạt yêu cầu về hiệu quả thanh toán cuối cùng của ngân hàng trung ương.

Trong trung hạn, bối cảnh sẽ phức tạp hơn. Hiện tại, các nhóm tài chính chọn USDC, USDT để thanh toán xuyên biên giới chủ yếu vì các đại lý truyền thống có chu kỳ dài, phí cao. Nếu Agorá thành công và có đủ thanh khoản, một số doanh nghiệp có thể chuyển đổi vốn. Trong điều kiện hiệu quả thanh toán ngang bằng, các giám đốc tài chính sẽ ưu tiên chọn kênh chính thức do nhà nước kiểm soát, không có rủi ro tín dụng của bên thứ ba.

Tuy nhiên, quy tắc quản lý thống nhất của bảy ngân hàng trung ương là một thách thức toàn cầu, nhiều dự án xuyên biên giới trước đây đều thất bại vì vấn đề này. Đồng thời, các doanh nghiệp lớn đã hoàn tất tích hợp hệ thống USDC, xây dựng quy trình kiểm soát rủi ro chặt chẽ, không dễ dàng từ bỏ hệ thống hiện tại chỉ vì một hệ thống mới có lý thuyết tốt hơn.

Cuối cùng, thị trường có khả năng sẽ phân tầng: Agorá độc quyền các kênh xuyên biên giới quy mô lớn của các tổ chức, stablecoin công khai giữ các hoạt động nhỏ lẻ bán lẻ. Dù có vẻ chia đều thị trường, nhưng thực tế, hệ thống chủ quyền đã khóa chặt ranh giới của blockchain công cộng, giới hạn mạng phi tập trung trong lĩnh vực không thể làm lung lay nền tảng trung gian truyền thống — chuyển tiền, tiết kiệm dân cư, thanh toán nhỏ ở thị trường mới nổi. Những thị trường này có quy mô lớn, nhưng không phải là trung tâm của đòn bẩy tài chính toàn cầu.

Lý thuyết phân tầng thị trường này sắp được thử nghiệm thực tế: Khung Pontes của Liên minh châu Âu sẽ kết nối các sổ cái phân tán và hệ thống thanh toán trung tâm TARGET của châu Âu vào tháng 9 năm 2026, chỉ còn ba tháng nữa. Nếu kết nối suôn sẻ, các ngân hàng châu Âu có thể trực tiếp tiếp cận thanh toán bằng token hóa của ngân hàng trung ương, cuộc cạnh tranh chính thức giữa hệ thống chính thức và blockchain mở sẽ bắt đầu.

Nguyên nhân khiến chợ Agorá cổ đại của Athens biến mất là do người dân không còn đến chợ để giao dịch nữa. Đây chính là thước đo cuối cùng của mọi mạng lưới tài chính.