shorting là gì? Giải thích đơn giản như cho trẻ 5 tuổi

Bán khống là gì?

Bán khống là một chiến lược giao dịch cho phép nhà đầu tư bán tài sản trước rồi mua lại sau, nhằm hưởng lợi từ việc giá tài sản giảm. Nếu bạn dự đoán giá sẽ giảm, bạn bán ra ngay và mua lại ở mức giá thấp hơn, hưởng phần chênh lệch.

Ví dụ: Giả sử bạn cho rằng một mẫu giày thể thao sắp được giảm giá. Bạn bán đôi hiện tại, sau đó mua lại cùng mẫu đó với giá rẻ hơn. Trong tài chính, nguyên tắc cũng tương tự, chỉ khác là bạn giao dịch các tài sản như cổ phiếu, Bitcoin hoặc tiền mã hóa thay vì giày.

Tại sao có hoạt động bán khống?

Bán khống tồn tại vì giá thị trường có thể tăng hoặc giảm, và nhà giao dịch cần cơ hội kiếm lời hoặc phòng ngừa rủi ro khi thị trường đi xuống. Điều này giúp chiến lược giao dịch linh hoạt theo cả hai chiều biến động giá.

Xét về thị trường, bán khống góp phần điều chỉnh giá bị định giá quá cao, tăng thanh khoản, giúp giá tiến gần về giá trị thực của tài sản. Đối với người nắm giữ lượng lớn tài sản giao ngay, bán khống là cách phòng ngừa biến động mà không cần bán tháo tài sản.

Bán khống vận hành như thế nào?

Nguyên lý cốt lõi của bán khống là “vay để bán, mua lại để trả”, nhằm kiếm lợi nhuận từ chênh lệch giữa giá bán và giá mua lại. Trong thị trường tiền mã hóa, quy trình này thường được mô phỏng thông qua phái sinh, nên không nhất thiết phải vay coin thật.

Ký quỹ là tài sản đảm bảo bạn nạp vào để quản lý rủi ro giao dịch. Đòn bẩy giúp kiểm soát vị thế lớn hơn với số ký quỹ nhỏ hơn—giống như thuê thiết bị đắt tiền chỉ cần đặt cọc nhỏ. Thanh lý xảy ra khi khoản lỗ chạm ngưỡng rủi ro do sàn quy định; vị thế sẽ bị đóng cưỡng bức để tránh thua lỗ thêm.

Ví dụ: Bạn mở vị thế bán khống 1 BTC ở mức 40.000 USD. Nếu giá giảm xuống 36.000 USD và bạn đóng vị thế, bạn lãi 4.000 USD (chưa tính phí). Nếu giá tăng lên 44.000 USD, bạn lỗ 4.000 USD—có thể bị thanh lý.

Bán khống trên thị trường crypto thực hiện ra sao?

Bán khống trên thị trường crypto chủ yếu thực hiện qua hợp đồng tương lai hoặc hợp đồng vĩnh cửu. Các phái sinh này cho phép bạn “mở vị thế bán” và kiếm lợi khi giá giảm.

Hợp đồng vĩnh cửu không có ngày đáo hạn. Cơ chế funding rate được áp dụng để giữ giá hợp đồng sát với giá giao ngay. Funding rate là khoản phí trao đổi giữa vị thế mua và bán theo chu kỳ—khi giá chênh lệch, tiền sẽ luân chuyển giữa hai bên. Đa số sàn thanh toán funding rate mỗi 8 giờ (theo thông lệ năm 2024).

Hình thức “bán khống truyền thống bằng cách vay tài sản” ít phổ biến trong crypto do các cơ chế vay và thanh lý phức tạp. Đa số người mới sử dụng phái sinh để bán khống, nhưng cần nắm rõ quy định về ký quỹ, đòn bẩy và thanh lý.

Cách mở vị thế bán khống trên Gate

Để bán khống trên Gate, bạn thường dùng hợp đồng vĩnh cửu hoặc hợp đồng tương lai bằng cách đặt lệnh bán. Các bước chính gồm:

Bước 1: Chọn cặp giao dịch trong khu vực phái sinh của Gate, ví dụ BTC Perpetual.

Bước 2: Chuyển tiền ký quỹ từ tài khoản giao ngay sang tài khoản phái sinh—đây là tài sản đảm bảo cho giao dịch.

Bước 3: Chọn hệ số đòn bẩy phù hợp. Đòn bẩy cao khuếch đại cả lãi và lỗ, đồng thời tăng nguy cơ bị thanh lý.

Bước 4: Mở vị thế bán bằng cách nhập số lượng, giá rồi gửi lệnh để giữ hợp đồng bán khống.

Bước 5: Đặt lệnh cắt lỗ, chốt lời bằng cách chỉ định giá kích hoạt trên trang lệnh hoặc vị thế. Điều này giúp hạn chế thua lỗ nếu thị trường đi ngược dự đoán.

Bước 6: Theo dõi funding rate và giá thanh lý. Funding rate được thanh toán định kỳ, giá thanh lý tính động dựa trên ký quỹ và đòn bẩy của bạn.

Bước 7: Đóng vị thế bán bằng cách mua lại hợp đồng khi đạt mục tiêu hoặc rủi ro tăng. Lãi/lỗ sẽ được kết toán vào tài khoản phái sinh của bạn.

Chi phí và rủi ro của bán khống

Chi phí, rủi ro khi bán khống gồm funding rate, trượt giá, phí giao dịch và nguy cơ thanh lý. Funding rate là khoản thanh toán định kỳ bạn có thể phải trả cho đối tác; biến động giá bất lợi hoặc funding rate không thuận lợi có thể bào mòn lợi nhuận.

Trượt giá là chênh lệch giữa giá dự kiến và giá thực tế khi khớp lệnh—thị trường biến động mạnh sẽ làm trượt giá lớn hơn. Rủi ro thanh lý phát sinh khi dùng đòn bẩy cao hoặc ký quỹ không đủ; nếu lỗ chạm mức ký quỹ duy trì margin, vị thế sẽ bị đóng cưỡng bức.

Cần cảnh giác với short squeeze—giá tăng mạnh buộc nhiều người bán khống phải đóng vị thế, đẩy giá lên cao hơn. Để giảm rủi ro, luôn đặt cắt lỗ nghiêm ngặt, dùng đòn bẩy thấp, chia nhỏ vị thế vào/ra, tránh giao dịch cảm tính.

Bán khống khác gì mua lên?

Bán khống là đặt cược vào giá giảm, còn mua lên là đặt cược vào giá tăng. Cả hai đều sử dụng ký quỹ và đòn bẩy, nhưng thao tác thực hiện ngược nhau khi mở vị thế.

Với phái sinh, bán khống là “mở lệnh bán”, mua lên là “mở lệnh mua”. Người bán khống gặp nguy cơ short squeeze khi giá tăng mạnh; người mua lên đối mặt rủi ro khi giá giảm. Cả hai đều chịu funding rate—việc trả hay nhận tùy vào diễn biến thị trường.

Khi nào nên bán khống?

Bán khống phù hợp khi bạn tin chắc giá sẽ giảm hoặc muốn phòng ngừa rủi ro giảm giá ngắn hạn đối với tài sản giao ngay. Đây không phải là arbitrage không rủi ro—mà là đầu cơ xu hướng hoặc quản trị rủi ro.

Ví dụ: Bạn lạc quan về BTC dài hạn và đang giữ coin giao ngay nhưng lo biến động ngắn hạn do yếu tố vĩ mô. Có thể phòng ngừa bằng cách mở hợp đồng bán khống nhỏ—nếu giá giảm, phòng ngừa bù đắp lỗ; nếu giá tăng, coin giao ngay bù đắp lỗ phòng ngừa.

Những hiểu lầm thường gặp về bán khống

Những hiểu lầm phổ biến là cho rằng bán khống “chắc chắn có lãi”, dùng đòn bẩy quá mức, bỏ qua funding rate, không đặt cắt lỗ, hoặc chạy theo tin tức để bán khống.

Người mới thường bỏ qua chi phí giao dịch, hạn chế thanh khoản. Dù dự đoán đúng, phí và trượt giá vẫn làm giảm lợi nhuận thực. Bất kỳ sự kiện nào cũng có thể khiến giá đi ngược vị thế—bán khống theo tin dễ mắc kẹt khi thị trường đảo chiều mạnh.

Những điểm chính của bán khống

Bản chất của bán khống là bán trước, mua lại sau để kiếm lợi từ giá giảm. Trong crypto, thường thực hiện qua hợp đồng vĩnh cửu hoặc hợp đồng tương lai với ký quỹ, đòn bẩy. Cần hiểu rõ cơ chế thanh lý, funding rate, đặt cắt lỗ/chốt lời hợp lý, quản lý đòn bẩy hiệu quả và chia nhỏ vị thế để giảm trượt giá, kiểm soát cảm xúc. Với người giữ giao ngay, bán khống là công cụ phòng ngừa, nhưng mọi hoạt động tài chính đều có rủi ro. Hãy luyện tập, đánh giá kỹ lưỡng chiến lược trên nền tảng như Gate trước khi giao dịch thật.

FAQ

Bán khống nghe phức tạp—có thể giải thích bằng ví dụ đời thường không?

Bán khống giống như bạn mượn áo khoác của bạn, bán khi giá cao—sau đó mua lại giá rẻ để trả. Chênh lệch là lợi nhuận. Trong tài chính, bạn mượn tài sản, bán ra trước; khi giá giảm, mua lại trả cho người cho mượn. Nếu dự đoán đúng xu hướng, bạn có thể sinh lời bất kể thị trường chung tăng hay giảm.

Bắt đầu bán khống trong crypto như thế nào?

Có hai cách chính: (1) Giao dịch đòn bẩy bằng cách mở vị thế bán trong khu vực phái sinh (như trên Gate), đặt cược giá giảm; (2) Vay crypto từ sàn, bán ngay—khi giá giảm thì mua lại trả tài sản đã vay. Người mới nên luyện tập trên tài khoản demo Gate để quen thao tác trước khi giao dịch thật.

Bán khống có thể lỗ vô hạn không?

Về lý thuyết, bán khống có thể lỗ lớn hơn mua lên vì giá tài sản có thể tăng không giới hạn. Tuy nhiên, đặt cắt lỗ, dùng đòn bẩy hợp lý, thường xuyên kiểm tra vị thế sẽ kiểm soát rủi ro hiệu quả. Trên các sàn như Gate, khi ký quỹ xuống thấp sẽ bị thanh lý tự động—giúp dừng lỗ, bảo vệ khỏi số dư âm.

Khi nào nên cân nhắc bán khống? Quyết định ra sao?

Bán khống phù hợp khi có tín hiệu giảm giá rõ—như phá vỡ hỗ trợ, hình thành đỉnh kỹ thuật, hoặc giai đoạn thị trường quá lạc quan. Người mới nên học phân tích kỹ thuật cơ bản (mô hình nến, đường trung bình động) hoặc chú ý các sự kiện lớn ảnh hưởng tâm lý. Quan trọng nhất là đặt tiêu chí vào lệnh, cắt lỗ rõ ràng—không giao dịch theo cảm tính.

Những sai lầm thường gặp của người mới bán khống

Lỗi phổ biến nhất là dùng đòn bẩy quá cao—dễ bị thanh lý khi giá hồi nhẹ—hoặc bán khống sớm khi giá chạm đáy, bị mắc kẹt khi giá phục hồi. Một sai lầm khác là bỏ qua chi phí vay (lãi suất, funding rate), có thể bào mòn lợi nhuận. Người mới nên bắt đầu với đòn bẩy thấp (1x hoặc 2x), tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc cắt lỗ, không kỳ vọng một lệnh thay đổi cuộc đời.