Hai nghiên cứu mới của SA SME Fund, Endeavor South Africa và SAVCA cho thấy hệ sinh thái vốn mạo hiểm của Nam Phi đang tạo ra các thương vụ thoái vốn thành công và lợi nhuận cho nhà đầu tư tương đương với các thị trường quốc tế đã trưởng thành. Phân tích Thoái vốn & Hiệu suất của Vốn mạo hiểm Nam Phi đã xem xét 226 thương vụ thoái vốn đã hiện thực do các nhà quản lý quỹ vốn mạo hiểm tại Nam Phi báo cáo trong giai đoạn từ 2009 đến 2026, qua đó phát hiện lợi nhuận tiền mặt hiện thực vượt đáng kể vốn đã đầu tư, với lợi nhuận hiện thực tính theo trọng số vốn dao động từ 2,01x đến 2,45x so với vốn đầu tư. Phân tích Nghiên cứu tình huống về thoái vốn đã xem xét 18 thương vụ thoái vốn hậu thuẫn bởi vốn mạo hiểm tại Nam Phi trên 21 vòng đầu tư trong giai đoạn từ 2014 đến 2026, cho thấy tỷ suất hoàn vốn nội bộ gộp (IRR gộp) trung vị đạt 54%, tiền trên vốn đầu tư gộp (money-on-invested-capital) trung vị là 3,5x và định giá tại thời điểm thoái vốn ở mức xấp xỉ 25Mỷ R. Các nghiên cứu đưa ra bằng chứng rằng thị trường vốn mạo hiểm của Nam Phi đang chuyển từ câu chuyện thành công rời rạc sang một thị trường đầu tư trưởng thành hơn, có khả năng thu hút nhiều vốn thể chế hơn, đồng thời giải quyết một khoảng trống quan trọng trong câu chuyện tăng trưởng của hệ sinh thái.
Hai nghiên cứu hé lộ các chỉ số lợi nhuận mạnh trên 226 thương vụ thoái vốn
Phân tích Thoái vốn & Hiệu suất của Vốn mạo hiểm Nam Phi quy mô rộng đã xem xét 226 thương vụ thoái vốn đã hiện thực do các nhà quản lý quỹ vốn mạo hiểm tại Nam Phi báo cáo trong giai đoạn từ 2009 đến 2026. Nghiên cứu cho thấy lợi nhuận tiền mặt hiện thực vượt đáng kể vốn đầu tư, với lợi nhuận hiện thực tính theo trọng số vốn dao động từ 2,01x đến 2,45x so với vốn đầu tư trong các kịch bản được phân tích. Nghiên cứu cũng phát hiện vốn mạo hiểm tại Nam Phi đã tạo ra các đặc tính lợi nhuận hiện thực nhìn chung phù hợp với những gì quan sát được ở các thị trường trưởng thành hơn như Mỹ, Vương quốc Anh, châu Âu và Ấn Độ.
Phân tích Nghiên cứu tình huống về thoái vốn đã xem xét 18 thương vụ thoái vốn do vốn mạo hiểm tại Nam Phi hậu thuẫn trên 21 vòng đầu tư trong giai đoạn từ 2014 đến 2026. Các thương vụ được chọn mẫu đạt IRR gộp trung vị là 54%, money-on-invested-capital gộp trung vị là 3,5x và định giá tại thời điểm thoái vốn trung vị xấp xỉ 25Mỷ R. Ngoài lợi nhuận cho nhà đầu tư, lĩnh vực tăng trưởng cao mà các công ty này hoạt động cũng ghi nhận tăng trưởng doanh thu 256% và số lượng việc làm tăng 49% kể từ năm 2021. Tổng cộng, các công ty đã thoái vốn tạo ra hơn 4.000 việc làm trực tiếp, trung bình khoảng 230 việc làm tại Nam Phi cho mỗi công ty.
Ketso Gordhan, CEO của SA SME Fund, cho biết việc xuất hiện bằng chứng thoái vốn mạnh hơn là rất quan trọng vì thoái vốn là cơ chế để vốn mạo hiểm chứng minh khả năng tái luân chuyển vốn, thưởng cho rủi ro và thu hút đầu tư mới vào hệ sinh thái. “Nam Phi từ lâu đã có nhân tài khởi nghiệp, những người sáng lập đáng tin cậy và năng lực công nghệ mạnh. Điều ít được nhìn thấy hơn là bằng chứng cho thấy nhà đầu tư có thể hiện thực hóa các khoản lợi nhuận có ý nghĩa khi đầu tư vào những công ty này. Các nghiên cứu cho thấy thị trường thoái vốn không còn mang tính lý thuyết nữa. Nó đang bắt đầu xảy ra, và đang diễn ra theo nhiều con đường khác nhau”, ông Gordhan nói.
Mastercard, Motorola Solutions, Nedbank dẫn đầu hoạt động mua lại gần đây
Một số ví dụ gần đây về các thương vụ thoái vốn của vốn mạo hiểm tại Nam Phi gồm thương vụ Mastercard đang chờ mua lại BVNK, RapidDeploy được Motorola Solutions mua lại, iKhokha được Nedbank mua lại, Adumo được Lesaka mua lại, Quicket được Ticketmaster mua lại và Optasia niêm yết trên JSE. Cùng với nhau, các giao dịch này cho thấy các công ty được gây dựng tại Nam Phi và được hậu thuẫn bởi vốn Nam Phi đang ngày càng thu hút bên mua chiến lược, nhà đầu tư toàn cầu và sự quan tâm từ thị trường công.
Alison Collier, Giám đốc điều hành của Endeavor South Africa, cho biết dữ liệu cho thấy các công ty scale-up của Nam Phi không còn chỉ xây dựng để phù hợp với thị trường nội địa. “Các công ty mạnh nhất trong nghiên cứu này được tạo dựng từ Nam Phi, nhưng không chỉ vì Nam Phi. Họ giải quyết các vấn đề thị trường thực sự, dùng công nghệ để mở rộng hiệu quả và trong nhiều trường hợp đã mở rộng sang các thị trường khu vực hoặc toàn cầu. Chính sự kết hợp này khiến họ trở nên hấp dẫn đối với bên mua lại và nhà đầu tư”, bà Collier nói. “Mảnh ghép còn thiếu trong câu chuyện vốn mạo hiểm của Nam Phi là thoái vốn. Giờ đây, chúng ta đang thấy bằng chứng cho thấy khoảng trống này đang được lấp dần. Điều này rất quan trọng vì thoái vốn tạo ra niềm tin. Nó hoàn trả vốn cho nhà đầu tư, thưởng cho người sáng lập và nhân viên, đồng thời tạo ra thế hệ nhà đầu tư, người cố vấn và nhà khởi nghiệp lặp lại tiếp theo.”
Xuất hiện 4 lối thoái vốn khi thị trường đa dạng hóa
Báo cáo xác định 4 tuyến đường thoái vốn chính hiện đang hoạt động trong hệ sinh thái vốn mạo hiểm tại Nam Phi: sáp nhập và mua lại quốc tế, sáp nhập và mua lại trong nước, giao dịch thứ cấp và IPO. M&A quốc tế vốn là con đường phổ biến nhất trong lịch sử, với các công ty do Nam Phi xây dựng được các bên mua chiến lược toàn cầu thâu tóm. Tuy nhiên, M&A trong nước đã có đà tăng, đặc biệt trong lĩnh vực fintech, khi các ngân hàng, công ty bảo hiểm, nhà bán lẻ và các doanh nghiệp công nghệ niêm yết ngày càng mua lại hoặc hợp tác với các công ty scale-up để củng cố năng lực số của chính họ.
Các giao dịch thứ cấp đang nổi lên như một kênh thanh khoản ngày càng quan trọng khi các công ty scale-up quy mô lớn thu hút dòng vốn tăng trưởng quốc tế. Đồng thời, việc Optasia niêm yết trên JSE với giá trị 23,5 tỷ R cho thấy thị trường công đang trở thành một tuyến đường thoái vốn đáng tin cậy đối với các doanh nghiệp fintech châu Phi vươn đến quy mô toàn cầu.
Thoái vốn fintech thúc đẩy tài chính toàn diện và tạo việc làm
Fintech xuất hiện nổi bật trong nghiên cứu, phản ánh lịch sử lâu dài của Nam Phi về đổi mới dịch vụ tài chính và vai trò của ngân hàng, nhà mạng viễn thông và nhà bán lẻ vừa là khách hàng vừa là các đối tác thoái vốn tiềm năng cho các doanh nghiệp công nghệ mới nổi. Theo báo cáo, hơn một nửa trong top 20 các thương vụ thoái vốn fintech ở châu Phi kể từ năm 2019 có liên quan đến các doanh nghiệp tại Nam Phi.
Nghiên cứu làm rõ cách đổi mới fintech đã giúp thúc đẩy tài chính toàn diện theo quy mô bằng việc giảm chi phí ngân hàng, giảm chi phí chuyển tiền, mở rộng thanh toán số, tăng cường tài trợ cho SME và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phi chính thức và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận các công cụ tài chính trước đây chủ yếu chỉ sẵn có cho các doanh nghiệp lớn hơn. Ví dụ gồm GoTymeBank, đã phát triển lên hơn 21 triệu khách hàng trên toàn Nam Phi và Philippines; iKhokha, đã xử lý hơn 20 tỷ R trong các giao dịch thanh toán số và cung cấp hơn 21Mỷ R vốn lưu động cho SME; PayFast, giúp hàng chục nghìn thương nhân chấp nhận thanh toán trực tuyến; và Retail Capital, đã cung cấp tài trợ cho hơn 50.000 doanh nghiệp.
Karl Westvig, nhà sáng lập của Retail Capital (được TymeBank mua lại), cho biết các thương vụ thoái vốn thành công tạo ra lợi ích vượt ra ngoài nhà đầu tư. “Giá trị thực của một thương vụ thoái vốn là điều gì xảy ra vào ngày hôm sau. Vốn được tái luân chuyển, và người sáng lập cùng đội ngũ rời đi với bằng chứng rằng điều đó có thể làm được ở đây. Hầu hết trong số họ lại làm tiếp, với vai trò thiên thần, điều hành hoặc cố vấn. Đó là cách hệ sinh thái tích lũy, và đường ống được nêu trong các nghiên cứu này cho thấy chu kỳ tiếp theo đã bắt đầu hình thành.”
Hơn 1.100 công ty nhận vốn được tài trợ báo hiệu đường ống thoái vốn trong tương lai
Dù các thương vụ thoái vốn gần đây cho thấy mức độ trưởng thành ngày càng tăng, nghiên cứu cho rằng làn sóng mạnh nhất có thể vẫn nằm ở phía trước. Tình huống nghiên cứu xác định hơn 20 công ty tư nhân tại Nam Phi có tăng trưởng cao, hoạt động đáng kể tại địa phương và mỗi công ty đã huy động hơn 25 triệu USD, trong khi nghiên cứu theo nhóm tài sản cho thấy hơn 1.100 công ty đã nhận vốn VC kể từ năm 2016. Với kỳ nắm giữ trung vị khoảng 6 năm, phần lớn vốn được triển khai trong những năm gần đây vẫn chưa đạt mức trưởng thành thoái vốn điển hình, cho thấy một đường ống đáng kể các thương vụ thoái vốn trong tương lai đã và đang được hình thành.
Anusha Naidu, CEO của SAVCA, cho biết các kết quả kết hợp cung cấp bằng chứng quan trọng cho các nhà đầu tư thể chế khi đánh giá vốn mạo hiểm tại Nam Phi như một nhóm tài sản. “Khả năng chứng minh các thương vụ thoái vốn đã hiện thực là nền tảng để phát triển bất kỳ thị trường vốn tư nhân nào. Các nghiên cứu này cho thấy các công ty được vốn mạo hiểm hậu thuẫn tại Nam Phi đang bắt đầu mang lại các đặc tính lợi nhuận hiện thực tương đương với các thị trường quốc tế trưởng thành hơn, đồng thời còn đóng góp cho việc làm, đổi mới và tài chính toàn diện. Đây là bằng chứng quan trọng đối với các quỹ hưu trí, văn phòng gia đình, các tổ chức tài trợ phát triển và các nhà cung cấp vốn dài hạn khác khi xem xét vốn mạo hiểm như một phần của danh mục đầu tư đa dạng.”
Gordhan cho rằng đây là một thời điểm quan trọng đối với nền kinh tế đổi mới của Nam Phi. “Nếu chúng ta muốn có nhiều công ty tăng trưởng cao hơn, nhiều việc làm hơn và nhiều doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh toàn cầu hơn, chúng ta cần mở rộng sâu hơn nguồn vốn khả dụng cho người sáng lập và các nhà quản lý quỹ. Thoái vốn là bằng chứng mà nhà đầu tư cần để quay lại, viết những tấm séc lớn hơn và đi đúng lộ trình. Các nghiên cứu này cho thấy bánh xe đang bắt đầu quay.” Collier bổ sung: “Cơ hội bây giờ là xây dựng trên đà tăng trưởng này. Nam Phi có nhân tài khởi nghiệp, cơ hội thị trường, chiều sâu doanh nghiệp và năng lực đầu tư để tạo ra nhiều hơn nữa các scale-up có liên quan toàn cầu. Chúng ta càng hỗ trợ người sáng lập mở rộng quy mô và đạt được các thương vụ thoái vốn thành công, thì hệ sinh thái đổi mới của chúng ta càng trở nên mạnh hơn và tự bền vững hơn.”
Câu hỏi thường gặp
Các thương vụ thoái vốn của vốn mạo hiểm Nam Phi mang lại lợi nhuận gì trong giai đoạn từ 2009 đến 2026?
Phân tích Thoái vốn & Hiệu suất của Vốn mạo hiểm Nam Phi phát hiện rằng 226 thương vụ thoái vốn đã hiện thực do các nhà quản lý quỹ vốn mạo hiểm tại Nam Phi báo cáo trong giai đoạn từ 2009 đến 2026 đã tạo ra lợi nhuận hiện thực tính theo trọng số vốn dao động từ 2,01x đến 2,45x so với vốn đầu tư. Phân tích Nghiên cứu tình huống về thoái vốn của 18 thương vụ trong giai đoạn từ 2014 đến 2026 cho thấy IRR gộp trung vị là 54% và money-on-invested-capital gộp trung vị là 3,5x.
Các thương vụ thoái vốn gần đây của vốn mạo hiểm tại Nam Phi nào đã xảy ra?
Các thương vụ thoái vốn gần đây của vốn mạo hiểm tại Nam Phi gồm thương vụ Mastercard đang chờ mua lại BVNK, RapidDeploy được Motorola Solutions mua lại, iKhokha được Nedbank mua lại, Adumo được Lesaka mua lại, Quicket được Ticketmaster mua lại và Optasia niêm yết trên JSE với giá trị 23,5 tỷ R.
Có bao nhiêu công ty tại Nam Phi nhận vốn đầu tư mạo hiểm kể từ năm 2016?
Nghiên cứu theo nhóm tài sản quy mô rộng cho thấy hơn 1.100 công ty đã nhận vốn VC kể từ năm 2016. Tình huống nghiên cứu xác định hơn 20 công ty tư nhân tại Nam Phi có tăng trưởng cao, hoạt động đáng kể tại địa phương và mỗi công ty đã huy động hơn 25 triệu USD.
